Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің экспорттық әлеуетін дамыту: мүмкіндіктер мен кедергілер

Жаһандану және халықаралық бәсекелестіктің өсуі жағдайында Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенінің (АӨК) экспорттық әлеуетін дамыту орнықты экономикалық өсуді және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін стратегиялық маңызға ие болады. Зерттеудің мақсаты 2021–2024 жж. экспорттың динамикасы мен құрылымын талдау негізінде Қазақстанның АӨК-нің қазіргі жай-күйін бағалау және экспорттық әлеуетін дамыту факторларын анықтау болып табылады. Жұмыста статистикалық, салыстырмалы, құрылымдық және факторлық талдау әдістері, сондай-ақ экспорттық көрсеткіштердің жалпы өзгеруіне өңірлердің үлесін бағалау әдісі пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде өңделген өнім үлесінің өсуін, шикізат экспортының үлесінің төмендеуін және экспорттық белсенділіктің Елеулі өңірлік саралануын қоса алғанда, АӨК экспортын дамытудың негізгі үрдістері анықталды. Өсудің негізгі драйверлері қайта өңделген өнімдер және жекелеген өңірлер (Алматы қ., Түркістан және Алматы облыстары) екені анықталды, ал бірқатар өңірлер жалпы экспорттық әлеуетті тежейді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы өңірлердің және өнімнің жекелеген түрлерінің АӨК экспорттық әлеуетін қалыптастыруға қосқан үлесін бағалау тәсілін әзірлеу болып табылады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы экспортты әртараптандыру, қайта өңдеуді дамыту және аймақтық экспорттық саясаттың тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстарды қалыптастыру болып табылады. Алынған нәтижелер АӨК өнімінің экспортын қолдау саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу кезінде, сондай-ақ өңірлік агроөнеркәсіптік жүйелерді дамыту стратегияларын қалыптастыру кезінде пайдаланылуы мүмкін. Ұсынылған тәсілді практикалық қолдану инвестициялаудың басым бағыттарын дәлірек анықтауға, экспорттық әлеуеттің «өсу нүктелерін» анықтауға және шектеуші факторлардың әсерін азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері аграрлық сектордың сыртқы экономикалық қызметінің тиімділігін арттыру тетіктерін терең зерттеуге бағытталған әрі қарайғы ғылыми әзірлемелер үшін әдістемелік негіз бола алады.

1. Баймұханов А.Б., Карабаева А.Н., Нургалиева Р.О. Птицеводство Республики Казахстан: резервы роста // Проблемы агрорынка. – 2025. – № 2. – С. 106–116.

2. Жумашева С.Т., Алшембаева Л.Т., Сабенова Б.Н. Производство экспортно ориентированной сельскохозяйственной продукции Казахстана в условиях ЕАЭС // Проблемы агрорынка. – 2020. – № 4. – С. 54–62.

3. Искакова Г.К., Абилдаев С.Т., Куаншалиев Б., Жантаева А.М., Байтиленова Е.С. Экспорт сельскохозяйственной продукцией Казахстана в Китай: анализ на основе индекса взаимодополняемости // Вестник РОО «Национальной академии наук Республики Казахстан». – 2024. – № 2. – С. 486–516.

4. Савкин В.И. Экспорт сельскохозяйственной продукции – новые возможности для российского агробизнеса // Вестник аграрной науки. – 2019. – № 4. – С. 122–130.

5. Токенова С., Мусина, Р., Женсхан Д., Кадринов, М., Орынбекова Г.А. Современное состояние развития сельскохозяйственных кооперативов в Казахстане: проблемы и перспективы // Международный журнал инновационных исследований и научных изысканий. – 2025. – № 8(6). – С. 113–127.

6. Рустенова Е., Ибыжанова А., Тулеугалиева Ж. Казахстанская сельскохозяйственная продукция: перспективы выхода на китайский рынок // Проблемы агрорынка. – 2023. – № 4. – С. 46–56.

7. Global food demand and the sustainable intensification of agriculture David Tilman 1, Christian Balzer, Jason Hill, Belinda L Befort // PNAS (Proc Natl Acad Sci USA). 2011. No. 108 (50). Р. 20260–20264.

8. Barbieri E., Capoani L., Cattaruzzo S., Corò G. Export diversification dimensions and performance: Analysis and industrial policy insights from Italian territories over Covid-19 shocks // Socio-Economic Planning Sciences. 2024. Vol. 94. Art. 101923. DOI: 10.1016/j.seps.2024.101923

9. Mark J. Melitz, Stephen J. Redding. New trading models, new welfare implications. // American Economic Review. 2015. No. 105(3). Р. 1105–1146.

10. О внесений изменений и дополнений в постановление Правительства Республики Казахстан от 30 декабря 2021 года №960 «Об утверждении Концепции развития агропромышленного комплекса РК на 2021–2030 годы» Постановление правительства РК от 28 февраля 2024 года №132 URL: https://adilet. zan.kz/rus/docs/P2400000132 (дата обращения: 1.04.2026)

11. Более 16 млн. тонн продукции АПК экспортировал Казахстан в 2024 году URL: https://primeminister.kz/ru/news/bolee-16-mln-tonn-produktsii-apk-eksportiroval-kazakhstan-v-2024-godu-29828 (дата обращения: 1.04.2026)

12. Комплексный план развития животноводства в Республике Казахстан на 2026-2030 годы, от 29 января 2026 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2600000051 (дата обращения: 1.04.2026)

13. Об утверждении Комплексного плана по развитию переработки сельскохозяйственной продукции на 2024–2028 годы Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 июня 2024 года № 512 URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000512 (дата обращения: 1.04.2026)

14. Более половины экспорта сельхозпродукции из РК переработанная продукция. URL: https://inbusiness.kz/ru/last/bolee-poloviny-eksporta-selhozprodukcii-iz-rk-pererabotannaya-produkciya (дата обращения 1.04.2026)

15. Комплексный план развития животноводства в Республике Казахстан на 2026–2030 годы, от 29 января 2026 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2600000051 (дата обращения: 1.04.2026)

16. Участие в программе ускорения экспорта URL: http://qaztrade.org.kz/eng/qaztrade-announces-thelaunch-of-applications-for-the-2026-export-acceleration-program/ (дата обращения: 1.04.2026)

17. Экспорт и импорт продукции растениеводства URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/foreign-market/dynamic-tables/ (дата обращения: 1.04.2026)

18. Экспорт и импорт товаров продукции животноводства URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/foreign-market/dynamic-tables/ (дата обращения: 1.04.2026)

19. Экспорт и импорт продукции АПК URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/foreign-market/dynamic-tables/(дата обращения: 1.04.2026)

20. Сельское, лесное и рыбное хозяйство в Республике Казахстан, статистический сборник URL: https://stat.gov.kz/upload/iblock/1d8/g9qb3n8u30g1jftcy900a0v4exegme8b/C-11-%D0%93-2018-2020%20(%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D1%80%D1%83%D1%81).pdf (дата обращения: 1.04.2026)