Ақш күтім экономикасындағы мәселелерді шешу: Қазақстанның қалалық және ауылдық елді мекендеріндегі бала күтімі жүйесін талдау

Күтім экономикасы – ел дамуының стратегиялық саласы. Бұл салаға салынған тиімді инвестициялар гендерлік теңдікті нығайтуға және халықтың әл-ауқатын арттыруға тікелей ықпал етеді. Зерттеу бала күтімін жүзеге асыратын тұлғалардың жұмыспен қамтылуын, тәжірибесі мен қажеттіліктерін зерделеу арқылы Қазақстанның ауылдық және қалалық жерлеріндегі бала күтімінің ерекшеліктері мен қиындықтарын анықтауға бағытталған. Аралас зерттеу әдісі солтүстік, орталық және оңтүстік өңірлеріндегі қалалық және ауылдық елді мекендерде жүргізілген сауалнамалар мен фокус-топтарды қамтыды. SPSS эконометрикалық модельдеу үшін пайдаланылды, Atlas.ti бағдарламалық жасақтамасы сұхбат транскрипттерін талдау және бастапқы санаттар мен кодтарды анықтау үшін пайдаланылды. Әзірленген логистикалық регрессия моделі 2 жастан 3 жасқа дейінгі балаларға күтім жасайтын, қалаларда және ересек әйелдер саны көп үй шаруашылықтарында тұратын адамдардың басқа санаттағы адамдармен салыстырғанда сапалы бала күтімі қолжетімді болған жағдайда жұмыс іздеуге дайындығы жоғары екенін көрсетті. Зерттеу қала мен ауыл арасындағы құрылымдық және психологиялық алшақтықты айқындап берді. Ауылдық жерлерде бала күтімі толығымен туыстар мен әжелердің қолдауына тәуелді және баламалы қызмет түрлері мүлдем жоқ. Ал қалалық жерлердегі аналар «қарқынды ана болу» (intensive mothering) жағдайында өмір сүреді, бұл олардың бойында стресс пен оқшаулану сезімін тудырып, жұмыс пен жеке өмір теңгерімінің бұзылуына әкеп соғады. Зерттеу барысында бірқатар жүйелі кедергілер айқындалды: мемлекеттік балабақшалардың тапшылығы, мектептерде ұзартылған күн топтарының жоқтығы және сапалы қызметтердің қымбаттығы. Мақала түйінінде күтім экономикасын дамытудың маңыздылығы негізделіп, бала күтімін тек «ананың көрінбейтін міндеті» емес, ортақ ұжымдық жауапкершілік ретінде қарастыратын мемлекеттік саясатты қалыптастыру қажеттілігі ұсынылады.

1. National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan, 2025. 112 p.

2. Социальный кодекс Республики Казахстан от 1.07.2023 года. – Министерство юстиции Республики Казахстан, 2023. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K2300000224 (дата обращения: 23.03.2026)

3. Адресная социальная помощь (по состоянию на 28.01.2025 г.). – Бюро национальной статистики, 2025. URL: https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/stat-medicine/dynamic-tables/ (дата обращения: 23.03.2026)

4. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическом сотрудничеству и реформам Республики Казахстан. Образование. Охват детей дошкольным воспитанием и обучением, 2024. URL: https://bala.stat.gov.kz/ohvat-detej-doshkolnym-vospitaniem-i-obucheniem/ (дата обращения: 20.05.2026)

5. Выборочное наблюдение использования суточного фонда времени населением Республики Казахстан за 2024 год. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. – Астана, 2025. URL: https://gender.stat.gov.kz/page/frontend/detail?id=112&slug=-88&cat_id=2&lang=en (дата обращения: 23.03.2026)

6. Chen C., Hu H., Shi R. Regional differences in Сhinese female demand for childcare services of 0–3 years: the moderating and mediating effects of family childcare context // Children. 2023, vol. 10(1), p. 151. DOI: 10.3390/children10010151

7. Zhao S. Gender in families: a comparison of the gendered division of child care in rural and urban China // Child and Youth Care Forum. 2020, no. 49, pp. 511–531. DOI: doi.org/10.1007/s10566-019-09541-5

8. Hamel E.E., Avari P., Hatton-Bowers H., Schachter R.E. “The kids. that’s my number one motivator”: understanding teachers’ motivators and challenges to working in early childhood education // Early Childhood Education Journal. 2025, no. 53 (2), pp. 563–574. URL: https://doi.org/10.1007/s10643-023-01612-6

9. Bučaitė-Vilkė J. Family choices on welfare and territorial disadvantages: the perception of the child care services approach in urban and rural areas // Sage Open. 2021, no. 11(3). DOI: 10.1177/21582440211032641

10. Abrassart A., Bonoli G. Availability, cost or culture? Obstacles to childcare services for low-income families // Journal of Social Policy. 2015, no. 44(4), pp. 787–806. DOI: 10.1017/S0047279415000288

11. Park H., Choi S. Understanding the perceptions of low-income American working mothers in rural areas: exploratory analysis of relative care // Journal of Family Studies. 2023, no. 29(3), pp. 1154–1179. DOI: 10.1080/13229400.2022.2032797

12. Yancura L., Barnett M.A., Sano Y., Mammen S. Context matters: Nonresident grandparent contributions to low‐income rural families // Child and Family Social Work. 2020, no. 25(2), pp. 267–276. DOI: 10.1111/CFS.12682

13. Egami S. Effect of intensive parenting attitude on maternal well-being and self-efficacy among Japanese housewives and part-time working mothers // Psychology International. 2025, no. 7(2), p. 47. URL: https://doi.org/10.3390/psycholint7020047

14. Isupova O. Babysitting practices and attitudes in Kazakhstan // The Monitoring of Public Opinion: Economic and Social Changes. 2025, no. 4, pp. 78–96. DOI: 10.14515/monitoring.2025.4.2807

15. Zainiddinov H., Habibov N., Auchynnikava A. Tracking a decade of development of early childhood care and education in Kazakhstan, 2006–2015 // Child and Youth Services. 2024, pp. 1–19. DOI: 10.1080/0145935x.2024.2427927

16. Needham M., Kuleimenov D., Soltanbekova A. Sticking and tipping points: a case study of preschool education policy and practice in Astana, Kazakhstan // European Early Childhood Education Research Journal. 2018, no. 26(3), 432–445. DOI: 10.1080/1350293X.2018.1463909

17. Habibov N. On individual, household, and community factors explaining enrollment to early childhood education and care in post-Soviet transitional countries // Child Indicators Research. 2015, no. 8, pp. 825–843. DOI: 10.1007/S12187-014-9277-Z

18. Kabylova M. Factors contributing to and preventing mothers of children 1-6 aged from participating in the labour market in Kazakhstan // New Trends in Qualitative Research. 2022, no. 11, e549. URL: https://doi.org/10.36367/ntqr.11.2022.e54

19. Kjellstrand I. Middle manager mothers and fathers in academia: embracing and resisting traditional values in Kazakhstani higher education institutions // A Research Agenda for the Future of Inclusivity in Work. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. 2026, pp. 149–164. URL: https://doi.org/10.4337/9781035328932.00014

20. Dugarova E. Gender, work, and childcare in Kazakhstan, Mongolia, and Russia // Social Policy and Administration. 2019, no. 53, pp. 385–400. DOI: 10.1111/SPOL.12479

21. Helmer J., Durrani N., Mir G., Polat F., Karimova N., Qanay G. Navigating homeschooling, parenting, and work during an educational emergency: insights from Kazakhstan // Sage Open. 2024, no. 14(4), pp. 1–15. URL: https://doi.org/10.1177/21582440241307440

22. Falcão R., Cruz E., Costa Filho M., Elo M. Researching hard-to-reach populations: lessons learned from dispersed migrant communities //International Journal of Sociology and Social Policy. 2024, no. 44(1–2), pp. 76–95. DOI: https://doi.org/10.1108/IJSSP-06-2023-0134