Дағдарыстық көші-қон жағдайындағы адами капитал және креативті экономика: қазақстан бойынша тұжырымдамалық модель және эмпирикалық дәлелдер

Геосаяси факторлармен туындаған дағдарыстық көші-қонның қабылдаушы елдегі адами капиталдың жинақталуына және креативті экономиканың дамуына ықпалы теориялық тұрғыдан жеткіліксіз зерттелген. 2022 ж. қыркүйектен кейін Ресейден Қазақстанға технологиялық мамандардың ауқымды ағыны дамушы экономиканың көрші мемлекеттен келген жоғары білікті жұмыс күшінің күтпеген алушысына айналуына әкелді. Зерттеудің мақсаты – геосаяси итермелеуші факторлардан бастап дағдарыстық технологиялық көшіқон мен адами капиталдың жинақталуы арқылы креативті экономиканың өсуіне дейінгі себеп-салдарлық тізбекті сипаттайтын интегративті тұжырымдамалық модель құру және оны сипаттамалық статистикалық деректермен негіздеу. Эмпирикалық база 2014–2025 жж. ресми деректерден тұрады: IT-қызметтер экспорты, компьютерлік бағдарламалау қызметтерінің көлемі, Ресей азаматтарына берілген рұқсаттар, технопарк тіркелімдері және креативті индустрия субъектілері. Сипаттамалық статистика, өсу қарқындары, орташа жылдық өсу қарқыны және құрылымдық үлестер қолданылды. IT-қызметтер экспорты 2021 ж. 60,07 млн доллардан 2025 ж. 1 142 млн долларға дейін өсті, орташа жылдық өсу қарқыны 108,8% болды. Ішкі ITқызметтер көлемінің орташа жылдық өсуі 2014–2021 жж. 26,6%-дан 2021–2024 жж. 43,9%-ға дейін жеделдеді, ал физикалық көлем индекстері нақты өсімді растайды. Сонымен бірге Ресей азаматтарына берілген уақытша тұруға рұқсаттар саны 2022–2025 жж. 49,4%-ға азайса да, саланың өнімі өсуін жалғастырды, бұл институционалдық сіңіру қабілеті арқылы жүзеге асатын медиациямен үйлеседі. Саланың өнімінің шамамен 90%-ы Алматы мен Астанаға тиесілі. Зерттеу дағдарыстық көші-қонды креативті экономика нәтижелерімен байланыстыра отырып, ақыл-ой ағыны туралы әдебиетке үлес қосады және мамандарды ұстап қалу мен өңірлік сіңіру саясаты үшін практикалық маңызға ие.

1. Bhagwati J., Hamada K. The brain drain, international integration of markets for professionals and unemployment: a theoretical analysis // Journal of Development Economics. 1974. Vol. 1. No. 1. P. 19–42.

2. Saxenian A. The new argonauts: Regional advantage in a global economy. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006. 416 p.

3. Stark O., Helmenstein C., Prskawetz A. A brain gain with a brain drain // Economics Letters. 1997. Vol. 55. No. 2. P. 227–234.

4. Docquier F., Rapoport H. Globalization, brain drain, and development // Journal of Economic Literature. 2012. Vol. 50. No. 3. P. 681–730.

5. Кадырбек Ж.М., Оракбаева У.М. Миграция из России на фоне мобилизации и ее влияние на социально-экономическую ситуацию в странах Центральной Азии // Вестник Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2024. – № 1(146). – С. 129–140.

6. Lee E.S. A theory of migration // Demography. 1966. Vol. 3. No. 1. P. 47–57.

7. Williams A.M., Baláž V. International migration and knowledge. London: Routledge, 2008. 248 p.

8. Agrawal A., Kapur D., McHale J., Oettl A. Brain drain or brain bank? The impact of skilled emigration on poor-country innovation // Journal of Urban Economics. 2011. Vol. 69. No. 1. P. 43–55.

9. Gibson J., McKenzie D. Eight questions about brain drain // Journal of Economic Perspectives. 2011. Vol. 25. No. 3. P. 107–128.

10. Cohen W.M., Levinthal D.A. Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation // Administrative Science Quarterly. 1990. Vol. 35. No. 1. P. 128–152.

11. Zahra S.A., George G. Absorptive capacity: A review, reconceptualization, and extension // Academy of Management Review. 2002. Vol. 27. No. 2. P. 185–203.

12. Schultz T.W. Investment in human capital // American Economic Review. 1961. Vol. 51. No. 1. P. 1–17.

13. Becker G.S. Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education. New York: Columbia University Press for NBER, 1964. 187 p.

14. Howkins J. The creative economy: How people make money from ideas. London: Penguin, 2001. 208 p.

15. Meyer J.B., Brown M. Scientific diasporas: A new approach to the brain drain. Paris: UNESCO, 1999. 18 p.

16. Kuznetsov Y. (ed.) Diaspora networks and the international migration of skills: How countries can draw on their talent abroad. Washington, DC: World Bank Publications, 2006. 268 p.

17. Kerr W.R. Ethnic scientific communities and international technology diffusion // Review of Economics and Statistics. 2008. Vol. 90. No. 3. P. 518–537.

18. UNCTAD. Creative economy outlook 2024. Geneva: United Nations Conference on Trade and Development, 2024. 116 p.

19. Florida R. The rise of the creative class. New York: Basic Books, 2002. 434 p.

20. De Beukelaer C. Creative industries in “developing” countries: Questioning country classifications in the UNCTAD creative economy reports // Cultural Trends. 2014. Vol. 23. No. 4. P. 232–251.

21. Сколько россиян прибыло в Казахстан с объявления мобилизации: данные МВД РК // Tengrinews.kz. 27.09.2022. URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/skolko-rossiyan-pribyilo-kazahstanobyyavleniya-mobilizatsii-478864/ (дата обращения: 25.09.2026)

22. Число россиян с ВНЖ в Казахстане снижается третий год подряд: данные МВД РК // Радио Азаттык. 23.04.2026. URL: https://www.svoboda.org/a/33740712.html (дата обращения: 25.09.2026)

23. Казахстан стал чистым экспортером технологий: экспорт IT-услуг в 2025 году превысил 1,1 млрд долл. // Министерство искусственного интеллекта и цифрового развития РК. 2026. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1198462?lang=ru (дата обращения: 25.09.2026)

24. С начала 2023 года россияне оформили почти 110 тысяч ИИН в Казахстане: данные Министерства цифрового развития РК // Frank Media. 17.08.2023. URL: https://vc.ru/migration/799163 (дата обращения: 25.09.2026)

25. IT-бум в Казахстане: какие технологии и языки программирования востребованы // EnergyProm. kz. 11.03.2025. URL: https://energyprom.kz/articles-ru/industries-ru/it-bum-v-kazahstane-kakie-tehnologii-iyazyki-programmirovaniya-vostrebovany/ (дата обращения: 25.09.2026)

26. За год объем услуг в сфере программирования достиг 1,1 трлн тенге // Kapital.kz. 22.03.2024. URL: https://kapital.kz/tehnology/124180/za-god-ob-yem-uslug-v-sfere-programmirovaniya-dostig-1-1-trlntenge.html (дата обращения: 25.09.2026)

27. Astana Hub подводит итоги 2024 года: рекордные достижения и перспективы для будущего // Astana Hub. 30.01.2025. URL: https://astanahub.com/ru/article/astana-hub-podvodit-itogi-2024-godarekordnye-dostizheniia-i-perspektivy-dlia-budushchego (дата обращения: 25.09.2026)

28. О развитии креативной индустрии: информационно-справочные материалы к заседанию Правительства Республики Казахстан от 18 марта 2025 г. // Официальный информационный ресурс Премьер-Министра РК. 2025. URL: https://primeminister.kz/assets/media/ism-18032025.pdf (дата обращения: 25.09.2026)