Қазақстандағы ғылым, технология және инженерия саласындағы әйелдер көшбасшылығы: мансаптық ілгерілеудің институционалдық, ұйымдастырушылық және жеке факторлары

Ғылым, технология, инженерия және математика (STEM) салаларының дамуы инновациялық даму мен ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыратын маңызды факторлардың бірі. STEM бағыттары бойынша білім алатын және жоғары технологиялық салаларда жұмыс істейтін әйелдердің саны өсіп келеді. Соған қарамастан, басшылық лауазымдарда әйелдер әлі де аз. Бұл олардың көшбасшылық позицияларға жетуіне кедергі келтіретін факторлардың сақталып отырғанын көрсетеді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанның STEM салаларында әйелдердің мансаптық траекторияларының қалыптасуына және олардың көшбасшылық позицияларға ілгерілеуіне институционалдық, ұйымдық және жеке факторлардың қалай әсер ететінін және бұл ықпалдың қандай тетіктер арқылы жүзеге асатынын анықтау. Зерттеуде аралас әдістер қолданылды: STEM саласында жұмыс істейтін әйелдермен жартылай құрылымданған терең сұхбаттар жүргізіліп, сараптамалық онлайн-сауалнама өткізілді. Бұл қатысушылардың жеке кәсіби тәжірибесін мансаптық дамуда байқалатын ортақ үрдістермен салыстыруға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері әйелдердің мансаптық ілгерілеуі тек кәсіби даярлық деңгейіне ғана емес, олардың мансабы қалыптасатын институционалдық және ұйымдық жағдайларға, сондай-ақ өздері қолданатын жеке стратегияларға да байланысты екенін көрсетті. Елеулі кедергілердің қатарында гендерлік стереотиптер, ұйымдық ортаның ерекшеліктері, кәсіби желілерге, стратегиялық жобаларға және кәсіби сенімге қолжетімділіктің шектеулілігі бар. Сонымен бірге көшбасшылық құзыреттердің дамуына тәлімгерлік, кәсіби мотивация, стратегиялық ойлау және кәсіби қауымдастықтарға қатысу ықпал етеді. Зерттеу әйелдердің кәсіби қатысуы мен көшбасшылық позицияларға қол жеткізуі арасындағы гендерлік алшақтықтың тек бар екенін тіркеп қана қоймай, оның нақты қалай қалыптасатынын көрсетуге мүмкіндік береді. Ұсынылған концептуалды модель институционалдық, ұйымдық және жеке факторлардың қалай үйлесіп, STEM саласындағы әйелдердің мансаптық траекторияларына қалай әсер ететінін көрсетеді. Тәжірибелік тұрғыда зерттеу нәтижелері гендерлік теңдік саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеуде, ұйымдардың кадр саясатын жетілдіруде, сондай-ақ Қазақстанның STEM салаларындағы тәлімгерлік және әйелдер көшбасшылығын дамыту бағдарламаларында пайдалы болуы мүмкін.

1. OECD. OECD Science, Technology and Innovation Outlook 2025: Driving Change in a Shifting Landscape. Paris: OECD Publishing, 2025. URL: https://doi.org/10.1787/5fe57b90-en (accessed: 23.07.2026)

2. Wang M.-T., Degol J.L. Gender Gap in Science, Technology, Engineering, and Mathematics (STEM): Current Knowledge, Implications for Practice, Policy, and Future Directions, Educational Psychology Review. 2017, vol. 29, no. 1, pp. 119–140. DOI: 10.1007/s10648-015-9355-x

3. Gander M., Sharafizad F. Progressing Gender Equity in Senior Leadership: A Systematic Literature Review, Gender in Management: An International Journal. 2025, vol. 40, no. 2, pp. 352–369. DOI: 10.1108/GM-03-2024-0149

4. Khan M., Sulaiman R., Nazir O., Khan S., Awan S. The Unseen in the Glass Ceilings: Examining Women’s Career Advancement in Higher Education Institutions Through a Multi-Level Institutional Lens, Human Resource Development International. 2025, vol. 28, no. 5, pp. 799–826. DOI: 10.1080/13678868.2024.2342762

5. Almukhambetova A., Kuzhabekova A., Kim T. Factors Facilitating and Impeding Women’s Retention in Math-Intensive STEM Fields, Voprosy Obrazovaniya // Educational Studies Moscow. 2025, no. 1, pp. 25–53. DOI: 10.17323/vo-2025-18297

6. Satpayeva Z.T., Akimova N.M., Kangalakova D.M., Suleimenova A.Sh. Women and Postgraduate STEM Education in Kazakhstan: State and Prospects, Education. Quality Assurance. 2024, no. 3(36), pp. 45–55. DOI: 10.58319/26170493_2024_3_45

7. Кужабекова А., Альмухамбетова А., Нурпеисова А., Кучумова Г. Траектории женщин после окончания обучения по STEM-специальностям: опыт Казахстана // Вестник Казахского национального университета. Серия педагогических наук. – 2023. – Т. 77. – № 4. – С. 41–53. DOI: 10.26577/JES.2023.v77.i4.04

8. Еримпашаева А.Т., Липовка А.В., Таракбаева Р.Ю., Закирова А.А. Влияние гендерных стереотипов на карьерные устремления и выбор студентов STEM в Казахстане // Вестник университета «Туран». – 2023. – № 3(99). – С. 399–414. DOI: 10.46914/1562-2959-2023-1-3-399-414

9. Cheryan S., Ziegler S.A., Montoya A.K., Jiang L. Why Are Some STEM Fields More Gender Balanced Than Others?, Psychological Bulletin. 2017, vol. 143, no. 1, pp. 1–35. DOI: 10.1037/bul0000052

10. Cotter D.A., Hermsen J.M., Ovadia S., Vanneman R. The Glass Ceiling Effect, Social Forces. 2001, vol. 80, no. 2, pp. 655–681. DOI: 10.1353/sof.2001.0091

11. Burt R.S. The Social Capital of Structural Holes // The New Economic Sociology: Developments in an Emerging Field / ed. by M.F. Guillén, R. Collins, P. England, M. Meyer. New York: Russell Sage Foundation. 2002, pp. 148–190.

12. Fouad N.A., Chang W.-H., Wan M., Singh R. Women’s Reasons for Leaving the Engineering Field, Frontiers in Psychology. 2017, vol. 8, art. 875. DOI: 10.3389/fpsyg.2017.00875

13. Becker G.S. Human Capital: ATheoretical and Empirical Analysis, with Special Reference to Education. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 1993. DOI: 10.7208/chicago/9780226041223

14. Tolkynbayeva A.K., Izmagambetova R.K., Baikulova A.M. Review of Scientific Research Articles on STEM Education in Kazakhstan // Scientific Journal of Pedagogy and Economics. 2025, vol. 6, no. 418, pp. 350–361. DOI: 10.32014/2025.2518-1467.1075

15. Zhumabay N., Varis S., Abylkassymova A., Balta N., Bakytkazy T., Bowen G.M. Mapping the Kazakhstani STEM Education Landscape: A Review of National Research // European Journal of STEM Education. 2024, vol. 9, no. 1, art. 16. DOI: 10.20897/ejsteme/15576

16. Eagly A.H., Karau S.J. Role Congruity Theory of Prejudice Toward Female Leaders, Psychological Review. 2002, vol. 109, no. 3, pp. 573–598. DOI: 10.1037/0033-295X.109.3.573

17. Ibarra H., Ely R.J., Kolb D.M. Women Rising: The Unseen Barriers, Harvard Business Review. 2013, vol. 91, no. 9, pp. 60–66.

18. Correll S.J. Constraints into Preferences: Gender, Status, and Emerging Career Aspirations, American Sociological Review. 2004, vol. 69, no. 1, pp. 93–113. DOI: 10.1177/000312240406900106