Мүгедектігі бар адамдардың жұмыспен қамтылуы мен еңбекке бейімделу факторларын сапалық сұхбаттар негізінде типологиялық топтастыру

Мақалада жартылай құрылымдалған сұхбаттарды сапалық талдау және типологиялық топтастыру негізінде мүгедектігі бар адамдардың еңбекке бейімделу факторлары және олардың жұмысқа орналасу үдерістеріне ықпалы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі мүгедектігі бар адамдарды еңбек қызметіне тартудың тиімділігін арттыру және қолданыстағы әлеуметтік және ұйымдастырушылық кедергілерді еңсеру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – жартылай құрылымдалған сұхбаттарды сапалық талдау негізінде мүгедектігі бар адамдардың жұмыспен қамтылуы мен еңбекке бейімделу факторларын анықтау, жүйелеу және типологиялық топтастыру. Осы зерттеуде «типологиялық топтастыру» термині анықталған факторларды олардың мазмұндық ұқсастығы мен еңбекке бейімделу үдерісіндегі функционалдық рөлі негізінде ірілендірілген мағыналық санаттарға біріктіруді білдіреді. Бұл тәсіл классикалық статистикалық кластерлік талдау болып табылмайды, өйткені сандық кластерлеу алгоритмдерін қолдануды көздемейді. Оның мақсаты – сапалық деректерді жүйелеу және еңбекке бейімделу факторларының типологиясын қалыптастыру. Зерттеу барысында еңбекке бейімделу факторларын мотивациялық, әлеуметтік, ұйымдастырушылық және кедергілік факторлар сияқты ірілендірілген санаттарға топтастыруға болатыны анықталды. Мотивациялық және әлеуметтік факторлар, атап айтқанда еңбек етуге деген ішкі ынта және отбасы мүшелері мен тәлімгерлер тарапынан көрсетілетін қолдау неғұрлым жоғары ықпал етеді. Ұйымдастырушылық жағдайлар да маңызды рөл атқарады, ал кедергілік факторлар салыстырмалы түрде аз байқалады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы факторларды жүйелеу және оларды топтастыруда типологиялық тәсілді қолдану болып табылады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді жұмыспен қамту бағдарламаларын әзірлеу және инклюзивті ортаны қалыптастыру кезінде қолдану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Schloemer-Jarvis A., Bader B., Böhm S.A. The role of human resource practices for including persons with disabilities in the workforce: a systematic literature review // The International Journal of Human Resource Management. 2022. Vol. 33. No. 1. P. 45–98. DOI: 10.1080/09585192.2021.1996433

2. Schur L.A., Ameri M., Kruse D. Telework After COVID: A “Silver Lining” for Workers with Disabilities? // Journal of Occupational Rehabilitation. 2020. Vol. 30. No. 4. P. 521–536. DOI: 10.1007/s10926-020-09936-5

3. Shaw J., Wickenden M., Thompson S., Mader P. Achieving disability inclusive employment – Are the current approaches deep enough? // Journal of International Development. 2022. Vol. 34. No. 5. P. 942–963. DOI: 10.1002/jid.3692

4. Sundar V., O’Neill J., Houtenville A.J., Phillips K.G., Keirns T., Smith A., Katz E.E. Striving to work and overcoming barriers: Employment strategies and successes of people with disabilities // Journal of Vocational Rehabilitation. 2018. Vol. 48. No. 1. P. 93–109. DOI: 10.3233/JVR-170918

5. Jansen J., van Ooijen R., Koning P.W.C., Boot C.R.L., Brouwer S. The Role of the Employer in Supporting Work Participation of Workers with Disabilities: A Systematic Literature Review Using an Interdisciplinary Approach // Journal of Occupational Rehabilitation. 2021. Vol. 31. No. 4. P. 916–949. DOI: 10.1007/s10926021-09978-3

6. Nagtegaal R., de Boer N., van Berkel R., Derks B., Tummers L. Why Do Employers (Fail to) Hire People with Disabilities? A Systematic Review of Capabilities, Opportunities and Motivations // Journal of Occupational Rehabilitation. 2023. Vol. 33. No. 2. P. 329–340. DOI: 10.1007/s10926-022-10076-1

7. Derbyshire D.W., Jeanes E., Khedmati Morasae E., Reh S., Rogers M. Employer-focused interventions targeting disability employment: A systematic review // Social Science & Medicine. 2024. Vol. 347. Art. 116742. DOI: 10.1016/j.socscimed.2024.116742

8. Aksnes S.Y., Ulstein J. Sustainable Employment for People with Disabilities: A Scoping Review on Workplace Practices and Positive Employment Outcomes // Scandinavian Journal of Disability Research. 2024. Vol. 26. No. 1. P. 189–210. DOI: 10.16993/sjdr.1089

9. Nevala N., Pehkonen I., Virtanen M., Mattila-Holappa P., Juvonen-Posti P. Developing a Work Accommodation Operating Model for Workplaces and Work Ability Support Services // Journal of Occupational Rehabilitation. 2025. Vol. 35. No. 1. P. 116–124. DOI: 10.1007/s10926-024-10193-z

10. van Berkel R., Breit E. Organizational Practices for the Inclusion of People with Disabilities. A Scoping Review // Journal of Occupational Rehabilitation. 2025. Vol. 35. No. 3. P. 469–478. DOI: 10.1007/s10926-02410228-5

11. Ximba T.M., van Biljon H.M., Adams F., van Niekerk L. Employment of persons with disabilities in the open labour market: A scoping review // African Journal of Disability. 2026. Vol. 15. Art. 1873. DOI: 10.4102/ajod.v15i0.1873

12. Taubner H., Tideman M., Staland Nyman C. Employment Sustainability for People with Intellectual Disability: A Systematic Review // Journal of Occupational Rehabilitation. 2022. Vol. 32. No. 3. P. 353–364. DOI: 10.1007/s10926-021-10020-9

13. Taubner H., Tideman M., Staland-Nyman C. People with intellectual disability and employment sustainability: A qualitative interview study // Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities. 2023. Vol. 36. No. 1. P. 78–86. DOI: 10.1111/jar.13036

14. Reims N., Tisch A. Employment effects for people with disabilities after participation in vocational training programmes: A cohort analysis using propensity score matching // Work. 2022. Vol. 72. No. 2. P. 611–625. DOI: 10.3233/WOR-205046

15. OECD. Disability, Work and Inclusion: Mainstreaming in All Policies and Practices. Paris: OECD Publishing, 2022. 269 p. DOI: 10.1787/1eaa5e9c-en

16. World Health Organization. Global Report on Health Equity for Persons with Disabilities. Geneva: World Health Organization, 2022. 312 p. ISBN 978-92-4-006360-0

17. Braun V., Clarke V. One size fits all? What counts as quality practice in (reflexive) thematic analysis? // Qualitative Research in Psychology. 2021. Vol. 18. No. 3. P. 328–352. DOI: 10.1080/14780887.2020.1769238

18. Creswell J.W., Creswell J.D. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. 5th ed. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2018.

19. Patton M.Q. Qualitative Research & Evaluation Methods: Integrating Theory and Practice. 4th ed. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2015.

20. Maulen A., Orynbassarov D., Imyarova Z.S., Dwyer H. Empowering Almaty’s disabled workforce: action for inclusive labor market // Journal of Economic Research & Business Administration. 2024. Vol. 148. No. 2. P. 96–103. DOI: 10.26577/be.2024-148-b2-08

21. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика населения с ограниченными возможностями: динамические ряды. URL: https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/stat-medicine/dynamic-tables/ (дата обращения: 01.07.2026)