Электрондық ақша және цифрлық теңге: экономикалық табиғатты, эмиссия модельдерін және реттеу салдарын салыстырмалы талдау

Мақала ақшаның электрондық нысаны мен цифрлық теңгені жан-жақты талдауға арналған. Зерттеу ақша айналымын жеделдетілген цифрландыру және қаржы институттарын трансформациялау жағдайында жүргізіледі. Орталық банктің цифрлық валюталарын (CBDs) белсенді түрде енгізу ақша-несие теориясы үшін жаңа қиындықтар туғызуда. Бұл сонымен қатар құқықтық реттеу саласына және қаржы жүйесінің институционалдық құрылымына әсер етеді. Мұндай жағдайларда ақшаның экономикалық сипатын қайта қарау қажеттілігі туындайды. Олардың жіктелуін нақтылау қажет. Зерттеудің мақсаты-электрондық ақша мен цифрлық теңгенің экономикалық мәніне салыстырмалы талдау жүргізу. Олардың эмиссиялық механизмдерінің ерекшеліктері қарастырылады. Оларды жүзеге асырудың нормативтік салдары талданады. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы қазіргі ақша-несие теориясының категориялық аппаратын нақтылаудан тұрады. Цифрлық теңгені ұлттық валютаның жаңа нысаны ретінде түсіндіруде тұжырымдамалық қайшылықтар анықталды. Цифрлық теңге өзінің экономикалық сипаты бойынша қолма-қол ақшасыз электрондық ақшаның ерекшеліктерін едәуір дәрежеде жаңғыртатыны дәлелденді. Зерттеудің құндылығы ақшаның цифрлық нысандарын бағалаудың жүйелі тәсілін әзірлеуде жатыр. Олардың құқықтық режимі мен ақша айналымы құрылымындағы орны анықталады. Жұмыс қолма-қол ақшасыз ақша айналымы теориясының дамуына ықпал етеді. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы цифрлық теңге моделін жетілдіру бойынша ұсыныстарды қалыптастыруда көрінеді. Шектеулі бағдарламалауды енгізу ұсынылады. Офлайн төлем механизмдерінің дамуы негізделген.

1. Коновалова М.Е., Ковальчук А.П., Полякова А.Г., Хорошилова Д.С. Электронные деньги как элемент национальной платежной системы // Креативная экономика. – 2023. – Т. 17. – № 8. – С. 265–267.

2. Матерова Е.С., Миназова Д.Ф. Электронные деньги: сущность, функции и роль в экономике // Экономика и бизнес: теория и практика. – 2023. – № 5–2(99). – С. 127–132.

3. Цельникер Г.Ф., Родина А.П. Роль электронных денег как средства платежа // Право и государство: теория и практика. – 2025. – № 4. – С. 122–125.

4. Raiymbergenova K., Kairatova A., Suleimenova G., Zhusupova A. The Essence and Role of Electronic Money: Specifics of Legal Regulation // Law, State & Telecommunications Review. 2023, no. 15(2), pp. 87–102.

5. Dianda P., Thiombiano N., Okey M.K.N. Electronic money accessibility and financial inclusion in WAEMU countries: does increased access to electronic money lead to greater financial inclusion? // Cogent Economics & Finance. 2025, no. 13(1), pp. 247–269.

6. Prasetiyo Y. Using Electronic Money in Financial Transactions: Integrating the Second UTAUT Model // JASF: Journal of Accounting and Strategic Finance. 2023, no. 6(2), pp. 212–235.

7. Fadli F., Devia V. Can an Electronic Money Transaction Raise the Inflation Rate? (Indonesian PrePandemic) // Финансы: теория и практика. 2023, no. 27(5), pp. 205–218.

8. Razimi M.S.A., Azman N.I., Zulkafli A.H., Rani M.A. Central bank digital currency (CBDC): an innovation in E-payment for socio-entrepreneurship // PaperASIA. 2024, no. 40(2b), pp. 93–104.

9. Chairunnisa N., Sari R.P., Hidayat T. Task Technology Fit and Financial Technology Adoption: A Systematic Literature Review on E-Money Contexts (2020–2025) // Factory Jurnal Industri, Manajemen dan Rekayasa Sistem Industri. 2025, no. 4(2), pp. 270–286.

10. Hemalatha T.M. Electronic Money: Innovations and Impacts on Financial Management // Electronic Money and Financial Management. 2025, pp. 285–298.

11. Okechukwu O.O., Okonkwo I.V. Financial Technology (Fintech) and Money Market Development in Nigeria: 2010–2024 // African Banking and Finance Review Journal. 2025, no. 20(10), pp. 1–19.

12. Елфимова А.Д., Малиева Ф.Г. Электронные средства платежа: сущность и перспективы развития // Вестник университета. – 2025. – № 3. – С. 87–98.

13. Росляков С.В., Морозова Т.Ф. Типология электронных денег // Социально-гуманитарные проблемы образования и профессиональной самореализации (Социальный инженер-2019). – М., 2019. – С. 285–289.

14. Цифровой тенге (пилотный проект) // Национальный Банк Республики Казахстан. URL: https://nationalbank.kz/ru/page/cifrovoy-tenge-pilotnyy-proekt (дата обращения: 15.05.2026)

15. Проскурина К.Ю. Цифровой тенге: проблемы обоснования, внедрения и функционирования (критические заметки к докладу Национального Банка РК «Цифровой тенге») // Zakon.kz. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39986832 (дата обращения: 15.05.2026)

16. Закон Республики Казахстан от 26 июля 2016 года № 11-VI «О платежах и платежных системах» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 20.11.2025 г.). URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38213728 (дата обращения: 15.05.2026)

17. Сегень А.О. Цифровая валюта-тенге // ББК 65.053 П76 Редакционная коллегия: Абаева Г.И., [и др.]. – Алматы, 2024. – С. 382.

18. Байболов Д.А., Нургалиева А.М. Интеграция цифровых финансов в реализацию ЦУР в Казахстане // Вестник науки. – 2025. – Т. 1. – № 6(87). – С. 71–90.

19. Тлеппаев А.М., Сапарбаева С.С., Нурпеисова А.А. Макроэкономическое влияние внедрения цифровой валюты // Статистика, учет и аудит. – 2025. – Т. 3. – № 98. – С. 70–81.

20. Национальный Банк Республики Казахстан. Обзор результатов развития рынка платежных услуг по итогам I полугодия 2025 года (Аналитический обзор). – Астана, 2025. URL: https://nationalbank.kz/file/download/112921 (дата обращения: 15.05.2026)

21. National Bank of Kazakhstan. White Paper – 2023. Results of the first phase implementation. 2023. URL: https://www.nationalbank.kz/ru/page/Digital-Tenge (accessed: 15.05.2026)

22. National Bank of Kazakhstan. Status report. Digital tenge: first phase implementation plan. 2023. URL: https://www.nationalbank.kz/ru/page/Digital-Tenge (accessed: 15.05.2026)

23. National Bank of Kazakhstan. Electronic money (e-money): quarterly indicators. 2025. URL: https://nationalbank.kz/en/news/e-money (accessed: 15.05.2026)