Жасанды интеллект және жұмыспен қамтудың өзгеруі: зерттеулердің жүйелі шолуы

Бұл мақала жұмыс орындарын құру және жою динамикасына ерекше назар аудара отырып, жасанды интеллектің (AI) еңбек нарығына әсерін зерттейді. Цифрлық экономиканың және төртінші өнеркәсіптік революцияның қарқынды дамуы жағдайында зерттеу қазіргі тенденцияларды талдауға бағытталған және АИ мен жұмыспен қамтудың болашақ өзара әрекеттесуіне болжам жасайды. Әдістеме академиялық әдебиеттерді жүйелі шолуға және Scopus дерекқорындағы саладағы жетекші зерттеушілердің жарияланымдарына, дәйексөздеріне және үлестеріне сандық талдау жасауға негізделген. Зерттеудің маңызды элементі ретінде ЖИдің еңбек нарығының әртүрлі секторларына әсерін зерттеуге мүмкіндік берген ең көп дәйексөз алған 25 жарияланымға контент-анализ жүргізілді. Талдау көрсеткендей, авторлар негізінен ЖИ-дің жоғары білікті жұмыс орындарына әсері, процестерді автоматтандыру және адами ресурстарды басқару мәселелеріне назар аударған. Нәтижелер 2016 жылдан бастап академиялық қоғамдастықта осы тақырыпқа қызығушылықтың айтарлықтай артқанын, зерттеу белсенділігінің шыңы 2022 ж. болғанын көрсетеді. Басылымдардың географиялық таралуын талдау АҚШ пен Үндістанның жетекші позицияларын анықтап, зерттеу қызметінің жаһандық сипатын атап көрсетті. Зерттеу жұмысы осы саланың дамуына елеулі әсер еткен негізгі авторларды да анықтады. Ол болашақта тұрақты экономика мен инклюзивті еңбек нарығына ықпал ететін AI мен еңбек нарығының қарым-қатынасын терең түсіну үшін одан әрі зерттеу қажеттілігін көрсетумен аяқталады.

1. Robertson J. The legacy of Adam Smith: government and economic development in the Wealth of Nations // Victorian Liberalism. London: Routledge, 2024. pp. 15–41.

2. Dmitriev V. The Theory of Value of David Ricardo: An Attempt at a Rigorous Analysis // The Foundations of Price Theory. London: Routledge, 2024. Vol. 6. Р. 159–218.

3. Spencer D.A. Marx, Keynes and the future of working time // Cambridge Journal of Economics. 2024. Vol. 48. No. 1. P. 25–40.

4. Bessen J. AI and Jobs: The Role of Demand // National Bureau of Economic Research. 2022. URL: http://www.nber.org/papers/ (accessed: 14.05.2025)

5. Brynjolfsson E., Mitchell T. What Can Machine Learning Do? Workforce Implications // Science. 2021, vol. 358, no. 6370, pp. 1530–1534.

6. Fossen F., Sorgner A. AI and the Labor Market: Impacts, Risks, and Policies // Economic Policy. 2022, vol. 37, no. 109, pp. 127–152.

7. Stevenson B. AI, Income, and Employment: Economic Perspectives // The Economics of Artificial Intelligence: An Agenda. Chicago: University of Chicago Press, 2019. P. 45–76.

8. Токаев К.-Ж. Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию: Послание Главы государства народу Казахстана // Офиц.сайт Правительства Республики Казахстан (GOV. KZ). – Астана, 2025. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/tsm/press/news/details/1063655?lang=ru (дата обращения: 13.09.2025)

9. Салимханова А.С. Использование искусственного интеллекта и системы поддержки принятия решений в области защиты окружающей среды // Вестник Казахстанско-Британского технического университета. – 2021. – № 18(1). – С. 143–149. DOI: 10.55452/1998-6688-2021-18-1-143-149.

10. Huang M.-H., Rust R.T. Artificial Intelligence in Service // Journal of Service Research. 2018. Vol. 21. No. 2. P. 155–172. DOI: 10.1177/1094670517752459.

11. Mitchell M., Wu S., Zaldivar A., Barnes P., Vasserman L., Hutchinson B., Spitzer E., Raji I. D., Gebru T. Model Cards for Model Reporting // Proceedings of the Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAT*’19). New York: ACM, 2019. 10 p. DOI: 10.1145/3287560.3287596.

12. Makridakis S. The Forthcoming Artificial Intelligence (AI) Revolution: Its Impact on Society and Firms // Futures. 2017. Vol. 90. P. 46–60. DOI: 10.1016/j.futures.2017.03.006.

13. Zeng Z., Chen P.-J., Lew A.A. From High-Touch to High-Tech: COVID-19 Drives Robotics Adoption // Tourism Geographies. 2020. Vol. 22. No. 3. P. 724–734. DOI: 10.1080/14616688.2020.1762118.

14. Toorajipour R., Sohrabpour V., Nazarpour A., Oghazi P., Fischl M. Artificial Intelligence in Supply Chain Management: A Systematic Literature Review // Journal of Business Research. 2021. Vol. 122. P. 502–517. DOI: 10.1016/j.jbusres.2020.09.009.

15. Li J., Bonn M.A., Ye B.H. Hotel Employee’s Artificial Intelligence and Robotics Awareness and Its Impact on Turnover Intention: The Moderating Roles of Perceived Organizational Support and Competitive Psychological Climate // Tourism Management. 2019. Vol. 73. P. 172–181. DOI: 10.1016/j.tourman.2019.02.006.

16. Kaplan A., Haenlein M. Rulers of the World, Unite! The Challenges and Opportunities of Artificial Intelligence // Business Horizons. 2020. Vol. 63. No. 1. P. 37–50. DOI: 10.1016/j.bushor.2019.09.003.

17. Kuziemski M., Misuraca G. AI Governance in the Public Sector: Three Tales from the Frontiers of Automated Decision-Making in Democratic Settings // Telecommunications Policy. 2020. Vol. 44. No. 6. Art. 101976. DOI: 10.1016/j.telpol.2020.101976.

18. Furman J., Seamans R. AI and the Economy // Innovation Policy and the Economy. 2019. Vol. 19. No. 1. P. 161–191. DOI: 10.1086/699936.

19. Modgil S., Singh R. K., Hannibal C. Artificial Intelligence for Supply Chain Resilience: Learning from COVID-19 // The International Journal of Logistics Management. 2022. Vol. 33. No. 4. P. 1246–1268. DOI: 10.1108/IJLM-02-2021-0094.