Қазақстанның сыртқы академиялық ұтқырлығының әлеуметтік–экономикалық тәуекелдері

Қазақстан білім беруді жаһандануда және академиялық мобильділікте айтарлықтай жетістіктерге жетті. Республиканың білім беру жүйесінің Болон процессіне қосылуы интернационалдандыру мен ұтқырлық үшін бетбұрыс болды. Дегенмен, студенттер мен университеттердің мұндай белсенді ынтымақтастығы, Қазақстанның білім беру қауіпсіздігіне қауіптер мен салдарға қатысты алаңдаушылық тудырады. Академиялық мобильділік Қазақстанда оң бағаланады, бағдарламаның студенттер, университеттер және ғылыми қоғамдастық үшін мақсаттары, міндеттері мен нәтижелері қолдау табады. Зерттеу авторларының пікірінше, академиялық мобильділіктің Қазақстан үшін салдарын есептеу кезінде ғылыми және қоғамдық салалардағы экономикалық нәтижелерді бағалауға сыни көзқарас қажет. Авторлар жүргізген зерттеу қазақстандық студенттердің шетелдік университеттерде оқуға деген ынтасының артып келе жатқанын көрсетеді. Фокустоптық сауалнама академиялық мобильділік пен халықаралық білімнің қолжетімділігі жастардың оқуға және кейіннен шетелге көшуге деген ынтасын айтарлықтай арттыратынын көрсетті. Бағдарламалардың әсері мен академиялық мобильділік нәтижелері бойынша жүргізілген қазіргі заманғы жаһандық ғылыми зерттеулер ең талантты және амбициялы жастарды жоғалтудың қауіптері мен сындарын да көрсетеді. Бұл зерттеу сонымен қатар Қазақстандағы академиялық мобильділіктің экономикалық тәуекелдерді және ең талантты жастарды жоғалту қаупін тудыратынын растайды. «Мидың ағуы» мәселесі бақылаусыз академиялық мобильділікпен айтарлықтай күшейеді. Студенттердің академиялық мобильділік бағдарламаларының нәтижелерінен алынған қорытындылар мен шығындардың үкіметтік қаржыландырылған, объективті талдауының болмауы бұл білім беру бағдарламаларының ел мен оның экономикасы үшін пайдасын бағалауды мүмкін емес етеді. Шығындарды экономикалық әсер ету тұрғысынан және академиялық мобильділік бағдарламаларының ел мен қоғам үшін пайдасы тұрғысынан бағалай отырып, одан әрі экономикалық талдау қажет.

1. Huisman J. The Bologna process in European and post-Soviet higher education: institutional legacies and policy adoption. Globalizing higher education and strengthening the European spirit. Chicago: Routledge, 2023. P. 63–78.

2. Об утверждении Концепции развития высшего образования и науки в Республике Казахстан на 2023–2029 годы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000248#z350 (дата обращения: 25.05.2025)

3. Приказ Министерства Образования и науки Республики Казахстан от 19 Ноября, 2008 № 613 «Об утверждении Правил направления для обучения за рубежом, в том числе в рамках академической мобильности». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V080005499_ (дата обращения: 25.05.2025)

4. Akkari A. Internationalization of Higher Education in Kazakhstan: from political will to implementation // Ensaio: Avaliação e Políticas Públicas em Educação. 2023, no. 119, pp.113–122.

5. Yessimova S.A., Khasenova L.A., Mirzaev Sh.S.Assessment of the Economic Effectiveness ofAcademic Mobility on Graduate Employment // Economy: strategy and practice. 2023, no. 4 (18), pp. 22–39.

6. Кожабекова Д., Авджу С. Интернационализация как инструмент совершенствования системы высшего образования в Казахстане // Известия. Серия: Международные отношения и регионоведение. – 2023. – № 4(54). – С. 22–36.

7. Нахбаева Г., Нуртазина Р., Адилова Л. Интернационализация как компонент развития высшего образования в Казахстане: текущая ситуация и тенденции развития // Казахстан. – Спектр. – 2024. – № 4. – С. 23–27.

8. De Martino M., Barnashov O.V., Alonzi R., Isidori E. The “Erasmus” Programme in the European and multipolar educational area // Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political sciences, regional studies, oriental studies, turkology series. 2024, no. 1, pp. 110–128.

9. Nilsson P., Westin L. International academic mobility in a time of security threats: Policies and institutional adaptations to maintain the benefits of an open academy–the Swedish case // Social Sciences & Humanities Open. 2024, no. 10, pp. 101–107.

10. Hong M. Evaluating the soft power of outbound student mobility: an analysis of Australia’s New Colombo Plan // Higher Education Research & Development. 2022, no. 41, pp. 743–758. URL: https://doi.org/10.1080/07294360.2021.1872054

11. Gauttam P., Singh B., Singh S., Lal Bika S., Tiwari R. Education as a soft power resource: a systematic review // Heliyon. 2023, no. 1(10), pp. 1–20.

12. Ahmed R. Brain Drain: out of bound mobility of international students in Bangladesh // Journal of Digital Learning and Distance Education. 2025, no. 3(10), pp. 1319–1326.

13. Khan J. European academic brain drain: a meta‐synthesis // European Journal of Education. 2021, no. 2, pp. 265–278.

14. Carnoy M. Measuring the returns to investment in education according to the human capital model. The Political Economy of Education. Cambridge: Cambridge university press, 2024. P. 69–85.

15. Montenegro C.E, Patrinos H.A. A data set of comparable estimates of the private rate of return to schooling in the world, 1970–2014 // International Journal of Manpower. 2023, no. 6(44), pp.1248–1268.

16. Об утверждении государственного образовательного заказа на подготовку кадров с высшим или послевузовским образованием, в организациях образования, финансируемых из республиканского бюджета (за исключением организаций образования, осуществляющих подготовку специалистов для Вооруженных Сил Республики Казахстан, других войск и воинских формирований, а также специальных государственных органов), на 2024–2025, 2025–2026, 2026–2027 учебные годы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/G24HN000118 (дата обращения: 25.05.2025)

17. National Center for Educational Quality Enhancement of Kazakhstan. Informationonacademicmobilityfor 2024. ENIC Kazakhstan. URL: https://drive.google.com/file/d/17YG_rBQdggPEhKz9ux7eDQo3ArXobEC0/view?clckid=8afbaa80 (accessed: 25.05.2025)

18. Gevorkyan A.V. Diaspora and economic development: a systemic view // The European Journal of Development Research. 2022, no. 34(3), pp.1522–1541.

19. Wahba J. Return migration and economic development: opportunities and challenges // World Development. 2026, no. 198. URL: https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2025.107225.

20. National Center for Educational Quality Enhancement of Kazakhstan. Information on academic mobility for 2024. ENIC Kazakhstan. URL: https://drive.google.com/file/d/17YG_rBQdggPEhKz9ux7eDQo3ArXobEC0/view?clckid=8afbaa80 (accessed: 25.05.2025)

21. Об утверждении количества мест по организациям высшего и (или) послевузовского образования для обучения за рубежом в рамках академической мобильности на 2024 год. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38299326&pos=22;-59#pos=22;-59 (дата обращения: 25.05.2025)

22. Yessimova S.A., Khasenova L.A. The Current State and Prospects for the Development of Academic Mobility in the Universities of the Republic of Kazakhstan // Economy: strategy and practice. 2022, no. 1(17), pp. 127–143.

23. Official web site of the UNESCO Institute for Statistics. Kazakhstan. URL: https://databrowser.uis.unesco.org/ (accessed: 25.05.2025)

24. Zhalnina K. International educational migration: case of Kazakhstan // Eurasian journal of economic and business studies. 2021, no. 3(61), pp. 62–78. URL: https://doi.org/10.47703/ejebs.v3i61.58