Бюджеттік шектеулер жағдайында Қазақстан экономикасын әртараптандыру үшін мемлекеттік капиталды бөлуді оңтайландыру

Қазақстанның фискалдық кеңістігінің тарылуы экономика секторлары арасында мемлекеттік капиталды бөлудің көлемін емес, оның құрылымын аса маңызды етеді. Зерттеудің мақсаты бюджеттік шектеулер жағдайында экономиканы әртараптандыруды барынша арттыратын мемлекеттік капиталды секторлар бойынша бөлуді анықтайтын желілік оңтайландыру моделін Қазақстанның ресми деректері негізінде құру және шешу. Әдіснама «шығындар – шығарылым» талдауын, өндірістік желіні талдауды және шектеулері бар оңтайландыруды біріктіреді. Эмпирикалық негіз ретінде Қазақстан Республикасының 2020–2023 жж. симметриялық «шығындар – шығарылым» кестелері алынды: олардың базасында ірілендірілген секторларға біріктірілген өнімнің 68 түрі үшін шығарылым мультипликаторлары, Расмуссен бойынша тура және кері байланыстар және желілік орталықтылық көрсеткіштері есептелді. Әртараптандыру Херфиндаль – Хиршманның экспорттық шоғырлану индексі арқылы операцияландырылған. Төмендеуші шекті табыстылығы бар оңтайландыру моделі тұжырымдалды, онда секторлардың тіркелген капитал бюджетіндегі үлестері шешім айнымалылары болып табылады, ал секторлардың әртараптандыруға қосатын үлесі экспорттық бағдарға қарай түзетілген салмақтармен беріледі. Есептеулер көрсеткендей, сауда, бизнес-қызметтер және металлургия кешені ең жоғары желілік иінтірекке ие, ал көлік аралық позицияны иеленеді; бұл ретте шикізат секторларының жоғары желілік орталықтылығы олардың әртараптандыруға үлес қосатынын білдірмейді. Модельдің шешімі инвестициялардың нақты құрылымынан жүйелі түрде ауытқитын бөліністі көрсетеді: өндіруші сегмент әртараптандыруға қосатын үлесіне қатысты артық инвестицияланған, ал бірқатар шикізаттық емес секторлар жеткіліксіз қаржыландырылған. Ғылыми жаңалығы секторлық басымдықтардың сапалық тұрғыдан емес, өлшенетін әрі қайта жаңғыртылатын желілік параметрлері бар ресми оңтайландыру моделінің шешімі ретінде алынуында.

1. Corden W.M., Neary J.P. Booming Sector and De-Industrialisation in a Small Open Economy // The Economic Journal. 1982. Vol. 92. No. 368. P. 825–848. DOI: 10.2307/2232670

2. Auty R.M. Resource Abundance and Economic Development. Oxford: Oxford University Press, 1998.

3. Ross M.L. What Do We Know about Export Diversification in Oil-Producing Countries? // The Extractive Industries and Society. 2019. Vol. 6. No. 3. P. 792–806.

4. Esanov A. Economic Diversification: The Case for Kazakhstan. New York: Revenue Watch Institute, 2012.

5. Felipe J., Hidalgo C.A. Economic Diversification: Implications for Kazakhstan. Manila: Asian Development Bank, 2015.

6. Yeo H., Mah J.S. Industrial Policy and Diversification in the Economic Development of Kazakhstan // Asian Journal of Social Sciences and Management Studies. 2024. Vol. 11. No. 1.

7. Таблицы «затраты – выпуск» Республики Казахстан за 2020 год. – Астана: Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК, 2022. URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 21.01.2026)

8. Таблицы «затраты – выпуск» Республики Казахстан за 2021 год. – Астана: Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК, 2023. URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 21.01.2026)

9. Таблицы «затраты – выпуск» Республики Казахстан за 2022 год. – Астана: Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК, 2023. URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 21.01.2026)

10. Таблицы «затраты – выпуск» Республики Казахстан за 2023 год. – Астана: Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК, 2024. URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 21.01.2026)

11. Berg A., Portillo R.A., Yang S.-C.S., Zanna L.-F. Public Investment in Resource-Abundant Developing Countries // IMF Economic Review. 2012. Vol. 61. No. 1. P. 92–129. DOI: 10.1057/imfer.2013.1

12. Melina G., Yang S.-C.S., Zanna L.-F. Debt Sustainability, Public Investment, and Natural Resources in Developing Countries: The DIGNAR Model // IMF Working Paper. 2014. No. WP/14/50. DOI: 10.1016/j.econmod.2015.10.007

13. Algozhina A. Optimal Public Investment in Resource-Rich Low-Income Countries // Journal of African Economies. 2021. DOI:10.1093/jae/ejab016

14. Hidalgo C.A., Hausmann R. The Building Blocks of Economic Complexity // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2009. Vol. 106. No. 26. P. 10570–10575. DOI: 10.1073/pnas.0900943106

15. Liu E. Industrial Policies in Production Networks // The Quarterly Journal of Economics. 2019. Vol. 134. No. 4. P. 1883–1948.

16. Kalyuzhnova Y. The National Fund of the Republic of Kazakhstan (NFRK): From Accumulation to Stress-Test to Global Future // Energy Policy. 2011. Vol. 39. No. 10. P. 6650–6657.

17. Azhgaliyeva D. The Effect of Fiscal Policy on Oil Revenue Fund: The Case of Kazakhstan // Journal of Eurasian Studies. 2014. Vol. 5. No. 2. P. 157–183.

18. Kostopoulos C., Sarsenov I. Kazakhstan – Enhancing the Fiscal Framework to Support Economic Transformation: Public Finance Review. Washington, DC: World Bank, 2017.

19. Shukayev D., Lamasheva Z., Ayapbergenova A., Bimurat Zh. Formalizing the Investment Selection Process of the Development Bank of Kazakhstan. Almaty: KazNRTU, 2017.

20. Aubakirova M., Raikhanova G., Makysh S., Ryskeldiyeva G., Yessenova G. Development Finance and Economic Spillovers: Study of Kazakhstan’s Industrial Support // Economics. 2025.

21. Onaltayev D., Bertayeva K., Akimbayeva K., Zhandaraly Z.E. Key Problems of Kazakhstan’s Financial Development Institutions // Statistika, učet i audit. 2025.

22. Cherif R., Hasanov F. Oil Exporters’ Dilemma: How Much to Save and How Much to Invest // World Development. 2013. Vol. 52. P. 120–131. DOI: 10.1016/j.worlddev.2013.06.006

23. Aizenman J., Lee J. The Real Exchange Rate, Mercantilism and the Learning by Doing Externality // Pacific Economic Review. 2010. Vol. 15. No. 3. P. 324–335. DOI: 10.1111/j.1468-0106.2010.00505.x

24. Rodrik D. Industrial Policy for the Twenty-First Century // CEPR Discussion Paper. 2004. No. 4767. DOI: 10.2139/ssrn.617544

25. Lashitew A.A., Ross M.L., Werker E. What Drives Successful Economic Diversification in ResourceRich Countries? // The World Bank Research Observer. 2020. DOI: 10.1093/wbro/lkaa001

26. Müller K., Verner E. Credit Allocation and Macroeconomic Fluctuations // SSRN Electronic Journal. 2023. DOI: 10.2139/ssrn.3781981

27. Adetutu M.O., Ebireri J., Murinde V., Odusanya K. Oil Price Booms, Dutch Disease and the Crowding out of Tradable Sectors: New Insight from Bank Lending Behavior. Birmingham: University of Birmingham Working Paper, 2018.

28. Shukayev D., Bimurat Zh., Shukayev M., Semenov A. Optimal Portfolio Selection for a Development Bank. Almaty: KazNRTU, 2018.

29. Об инвестициях в основной капитал в Республике Казахстан (январь–декабрь 2023 г.). – Астана: Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК, 2024. – URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 15.01.2026)

30. Rozenberg J., Fay M. Beyond the Gap: How Countries Can Afford the Infrastructure They Need while Protecting the Planet. Washington, DC: World Bank, 2019. URL: https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/31291 (accessed: 21.01.2026)