Налогообложение физических лиц: опыт Казахстана и международное сравнение

Данное научное исследование направлено на теоретический и практический анализ системы налогообложения физических лиц в Республика Казахстан. Особое внимание уделяется роли индивидуального подоходного налога (ИПН) в обеспечении налоговой справедливости и фискальной устойчивости. В исследовании практика налогообложения в Казахстане рассматривается в сравнении с налоговыми системами развитых стран – США, Германии, Франции, а также развивающихся государств – Кыргызстана, Узбекистана, Таджикистана и Туркменистана. В рамках сравнительного анализа изучаются структурные особенности налогообложения, налоговые ставки, механизмы администрирования и система налоговых льгот. Особое внимание в работе уделяется индивидуальному подоходному налогу в нашей стране: за последние пять лет собираются и систематизируются данные о районах, обеспечивающих наибольшие поступления в бюджет, после чего проводится их комплексный анализ. Проводится также анализ более чем десяти стран, в которых отсутствует индивидуальный подоходный налог, а также исследуются основные источники формирования их государственных доходов. В большинстве случаев ключевыми доходными источниками выступают нефть, газ, туризм и офшорный сектор. По результатам международного сравнительного анализа выявляются институциональные преимущества и системные недостатки действующей системы налогообложения в Казахстан. Кроме того, в ходе исследования анализируются актуальные вопросы, такие как теневая экономика, представление налоговых деклараций, уклонение от уплаты налогов и внедрение прогрессивной системы налогообложения, а также разрабатываются комплексные предложения, направленные на оптимизацию национальной налоговой политики. Результаты исследования позволяют предложить научно обоснованные подходы к реформированию налоговой системы Казахстан в условиях глобализации. Прогрессивная система налогообложения предполагает увеличение налоговой ставки по мере роста уровня дохода. Таким образом, в малых государствах – членах Европейского союза обеспечивается не только стабилизация бюджетных поступлений, но и снижение социального неравенства, а также укрепление принципов социальной справедливости в обществе.

1. Қазақстан Республикасының Кодексі «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» (Салық кодексі) 2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ (өзгертулерімен және толықтыруларымен). – Астана, 2017.

2. OECD. Revenue Statistics 2022: Comparative Tables on Personal Income Tax and Social Contributions. Paris: OECD Publishing, 2022. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics/ (accessed: 20.02.2026)

3. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. URL: https://www.stat.gov.kz/ (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

4. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл бойынша 2023 жылғы есеп беру құжаты. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz

5. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл бойынша 2023 жылғы есеп беру құжаты. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz

6. Қазақстан Республикасының Салық кодексі (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы): Қазақстан Республикасының Кодексі. 2017 жылғы 25 желтоқсан № 120-VI ҚРЗ (өзгертулерімен және толықтыруларымен). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

7. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. Салық түсімдері жөніндегі статистикалық деректер. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

8. OECD. Revenue Statistics 2023. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics (accessed: 20.02.2026)

9. International Monetary Fund (IMF). Fiscal Monitor–Taxing Times. Washington, D.C.: IMF, 2023. URL: https://www.imf.org/en/Publications/FM (accessed: 20.02.2026)

10. World Bank. Global Economic Prospects. Washington, D.C.: World Bank, 2023. URL: https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects (accessed: 20.02.2026)

11. Internal Revenue Service (IRS). Federal Income Tax Rates and Brackets. 2025. URL: https://www.irs.gov (accessed: 20.02.2026)

12. Жанқұлиева А.С. Қазақстандағы жеке табыс салығының әлеуметтік аспектілері // Қаржы – Финансы. – 2022. – № 3. – 25–34 б.

13. Қазақстан Республикасының Салық кодексі (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы) // «Әділет» құқықтық ақпараттық жүйесі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

14. OECD. Revenue Statistics 2023. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics (accessed: 20.02.2026)

15. International Monetary Fund (IMF). Fiscal Monitor–Taxing Times. Washington, D.C.: IMF, 2023. URL: https://www.imf.org/en/Publications/FM15 (accessed: 20.02.2026)

16. World Bank. Global Economic Prospects. Washington, D.C.: World Bank, 2023. URL: https://www.orldbank.org/en/publication/global-economic-prospects (accessed: 20.02.2026)

17. Қазақстан Республикасының Салық кодексі. (2017 ж. 25 желтоқсан, №120-VI). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026) лық түсімдері жөніндегі статистикалық деректер. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

18. Предварительный вычет в 2025 г. URL: https://mybuh.kz/ (дата обращения: 20.02.2026.