Жеке тұлғаларға салық салу: Қазақстан тәжірибесі және халықаралық салыстыру

Бұл ғылыми зерттеу жұмысым Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаларға салық салу жүйесін теориялық және практикалық тұрғыдан талдауға бағытталған. Салықтық әділеттілік пен фискалдық тұрақтылықты қамтамасыз етуде жеке табыс салығының (ЖТС) атқаратын рөліне ерекше назар аударылады. Зерттеуде Қазақстандағы салық салу практикасы дамыған (АҚШ, Германия, Франция) және дамушы (Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан) елдердің салықтық жүйелерімен салыстырыла отырып, салық салудың құрылымдық ерекшеліктері, мөлшерлемелері, әкімшілендіру тетіктері мен салық жеңілдіктері қарастырылады. Еліміздегі жеке табыс салығына аса назар аударылып соңғы бес жылға, бюджетке ірі көлемде салық төлейтін аудандар туралы мәліметтер жинастырылып, талдау жасалынады. Оннан аса елдердің жеке табыс салығы (ЖТС) жоқ екендігі және олардың мемлекеттік табыс көздері туралы біршама талдаулар жасалынады.Олардың көбіне табыс көзі болып: мұнай, газ, туризм, офшор. Халықаралық салыстырмалы талдау нәтижесінде Қазақстандағы салық салу жүйесінің институционалдық артықшылықтары мен жүйелі кемшіліктері айқындалады. Сонымен қатар, зерттеу барысында көлеңкелі экономика, декларация тапсыру, салықтан жалтару, және прогрессивті салық салу жүйесін енгізу сияқты өзекті мәселелерге талдау жасалып, ұлттық салық саясатын оңтайландыруға бағытталған кешенді ұсыныстар әзірленеді. Зерттеу нәтижелері жаһандану жағдайында Қазақстанның салық жүйесін реформалауға ғылыми негізделген тәсілдерді ұсынуға мүмкіндік береді. Прогрессивті салық жүйесі табыс деңгейі артқан сайын салық мөлшерлемесінің де өсуін көздейді. Осылайша ЕС-ге мүше шағын мемлекеттерде бюджет кірістері тұрақтандырылумен қатар, әлеуметтік теңсіздікті төмендетуге және қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға ықпал етеді.

1. Қазақстан Республикасының Кодексі «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» (Салық кодексі) 2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ (өзгертулерімен және толықтыруларымен). – Астана, 2017.

2. OECD. Revenue Statistics 2022: Comparative Tables on Personal Income Tax and Social Contributions. Paris: OECD Publishing, 2022. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics/ (accessed: 20.02.2026)

3. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. URL: https://www.stat.gov.kz/ (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

4. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл бойынша 2023 жылғы есеп беру құжаты. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz

5. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл бойынша 2023 жылғы есеп беру құжаты. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz

6. Қазақстан Республикасының Салық кодексі (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы): Қазақстан Республикасының Кодексі. 2017 жылғы 25 желтоқсан № 120-VI ҚРЗ (өзгертулерімен және толықтыруларымен). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

7. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. Салық түсімдері жөніндегі статистикалық деректер. – Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

8. OECD. Revenue Statistics 2023. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics (accessed: 20.02.2026)

9. International Monetary Fund (IMF). Fiscal Monitor–Taxing Times. Washington, D.C.: IMF, 2023. URL: https://www.imf.org/en/Publications/FM (accessed: 20.02.2026)

10. World Bank. Global Economic Prospects. Washington, D.C.: World Bank, 2023. URL: https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects (accessed: 20.02.2026)

11. Internal Revenue Service (IRS). Federal Income Tax Rates and Brackets. 2025. URL: https://www.irs.gov (accessed: 20.02.2026)

12. Жанқұлиева А.С. Қазақстандағы жеке табыс салығының әлеуметтік аспектілері // Қаржы – Финансы. – 2022. – № 3. – 25–34 б.

13. Қазақстан Республикасының Салық кодексі (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы) // «Әділет» құқықтық ақпараттық жүйесі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

14. OECD. Revenue Statistics 2023. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics (accessed: 20.02.2026)

15. International Monetary Fund (IMF). Fiscal Monitor–Taxing Times. Washington, D.C.: IMF, 2023. URL: https://www.imf.org/en/Publications/FM15 (accessed: 20.02.2026)

16. World Bank. Global Economic Prospects. Washington, D.C.: World Bank, 2023. URL: https://www.orldbank.org/en/publication/global-economic-prospects (accessed: 20.02.2026)

17. Қазақстан Республикасының Салық кодексі. (2017 ж. 25 желтоқсан, №120-VI). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000120 (өтініш берілген күн: 20.02.2026) лық түсімдері жөніндегі статистикалық деректер. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 20.02.2026)

18. Предварительный вычет в 2025 г. URL: https://mybuh.kz/ (дата обращения: 20.02.2026.