Ипотекалық несиелеу нарығы және қаржылық құбылмалылықтың Қазақстан экономикасындағы әсері

Мақалада Қазақстандағы ипотекалық несиелеу нарығының дамуы және қаржылық құбылмалылық факторларының ипотекалық несиеге әсері зерттеледі. Зерттеудің негізгі мақсаты – инфляция, базалық мөлшерлеме және айырбас бағамының ипотекалық несие көлеміне ықпалын бағалау, сондай-ақ тұрғын үй нарығының тұрақтылығын қамтамасыз ету бағыттарын анықтау болып табылады. Зерттеу барысында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі, Ұлттық статистика бюросы және екінші деңгейлі банктердің ресми деректері пайдаланылды. Зерттеуде статистикалық, корреляциялық, регрессиялық, векторлық авторегрессиялық (VAR) және коинтеграциялық талдау әдістері қолданылды. Эконометриялық модельдеу нәтижелері инфляция деңгейі мен пайыздық мөлшерлеменің өсуі ипотекалық несие көлеміне теріс әсер ететінін көрсетті. Инфляцияның 1%-ға өсуі ипотекалық несие көлемін орта есеппен 0,7–0,9%-ға төмендететіні анықталды. Сонымен қатар, айырбас бағамының тұрақсыздығы құрылыс шығындарын арттырып, тұрғын үй бағасының өсуіне ықпал ететіні дәлелденді. Зерттеу барысында Otbasy Bank тұрғын үй жинақ жүйесінің қаржылық құбылмалылық жағдайында салыстырмалы түрде тұрақты модель екендігі анықталды. Бұл жүйенің депозиттік жинақ механизміне негізделуі ипотекалық несиелеудің тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты инфляцияға бейімделген мемлекеттік сыйақы жүйесін енгізу, бастапқы жарна талаптарын саралау және цифрлық ипотекалық скоринг жүйесін дамыту бойынша практикалық ұсыныстар әзірленді. Нәтижелер қаржылық құбылмалылықтың ипотекалық несиелеу динамикасына елеулі әсер ететінін көрсетті. Пайыздық мөлшерлеменің өсуі несиеге сұранысты азайтып, тұрғын үй нарығындағы белсенділікті баяулатады. Инфляцияның артуы халықтың нақты табысын төмендетіп, ұзақ мерзімді қарыз алуды шектейді. Айырбас бағамының ауытқуы банктердің қорландыру құнын өсіріп, тәуекелдерді күшейтеді. Коинтеграциялық талдау ипотекалық несие мен макроэкономикалық көрсеткіштер арасында ұзақ мерзімді тепе-теңдік бар екенін дәлелдеді. Импульстік әсер функциялары қаржылық шоктардың ықпалы бірнеше тоқсанға созылатынын көрсетті. Мемлекеттік қолдау бағдарламалары нарықты ынталандыруда маңызды рөл атқарады, бірақ олардың тиімділігі макроэкономикалық тұрақтылық пен банктердің тәуекелдерді басқару сапасына тәуелді. Зерттеу ипотекалық несиелеудің экономикалық өсуге мультипликативтік әсерін айқындайды. Зерттеу қорытындылары ипотекалық несиелеу нарығын жетілдіруге, тұрғын үйге қолжетімділікті арттыруға және қаржы секторындағы тәуекелдерді төмендетуге бағытталған мемлекеттік саясатты қалыптастыруда практикалық маңызға ие.

1. Sara S.R. The Impact of Consumer versus Firm Credit on Economic Growth // Jordan Journal of Business Administration. 2023. Vol. 19. No. 4. P. 515–530.

2. Агентство по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Национальное бюро статистики. – 2025. URL: https://www.stat.gov.kz/ (дата обращения: 09.12.2025)

3. Price F., Beckers B., Cava G. The Effect of Mortgage Debt on Consumer Spending: Evidence from Household-level Data // Research Discussion Paper, Reserve Bank of Australia. 2019. 49 p.

4. Tarne R., Bezemer D., Theobald T. The effect of borrower-specific loan-to-value policies on household debt, wealth inequality and consumption volatility: An agent-based analysis // Journal of Economic Dynamics and Control. 2022. Vol. 144. 104526 p.

5. National Bank of Kazakhstan. О реализации программы ипотечного жилищного кредитования «7– 20–25». 2026. URL: https://www.nationalbank.kz/kz/news/informacionnye-soobshcheniya/16211 (accessed: 03.01.2026)

6. Rangel G., Ng J.W.J., Murugasu T.T., Poon W.C. Measuring Malaysian housing affordability: the lifetime income approach // International Journal of Housing Markets and Analysis. 2019. Vol. 12. No. 5. P. 966–984.

7. Anessova A.G., Adambekova A.A, Abdullaeva B.A. State regulation of the mortgage market in Kazakhstan: issues of mortgage loan refinancing // ECONOMIC Series of the Bulletin of the L.N. Gumilyov ENU. 2022. No. 1. P. 109–117.

8. Au A.G., Adambekova A.A, Abdullaeva B.A. State regulation of the mortgage market in Kazakhstan: issues of mortgage loan refinancing // ECONOMIC Series of the Bulletin of the L.N. Gumilyov ENU. 2022. No. 1. P. 109–117.

9. Sardar T. A Descriptive Examination Of The Impact Of Canadian Mortgage Stress Test In Lending, Borrowing And Affordability // International Journal of Engineering Applied Sciences and Technology. 2021. Vol. 5. No. 9. P. 1–9.

10. Amador J.S., Gómez-González J.E., Pabón A.M. Loan growth and bank risk: New evidence //Financial Markets and Portfolio Management. 2013. Vol. 27. No. 4. P. 365–379.

11. Global Financial Inclusion (Global Findex) Database. URL: http://www.worldbank.org/ globalfindex (accessed: 26.12.2025)

12. Iskendirova S.K., Kusainova A.A. Ipotechnoye kreditovaniye v Respublike Kazakhstan: sovremennoye sostoyaniye, problemy, putisovershenstvovaniya // Bulletin of KarSU. 2015. Vol. 4. No. 80. P. 165–171.

13. Nurhuda N., Zulkefly A.K. The Relationship Between Household Credit and Banking Stability in Malaysia: Panel Evidence // Gadjah Mada International Journal of Business. 2021. Vol. 23. No. 2. P. 155–172.

14. Отбасыбанк(АО«Жилищныйстроительныйсберегательныйбанк«Отбасыбанк»). Официальная информация и ипотечные программы. URL: https://otbasybank.kz/ (дата обращения: 21.05.2026)

15. Finprom.kz. Ипотека в Казахстане – ключевой фактор обеспечения доступа к жилью. – 2024. URL: https://www.finprom.kz (дата обращения: 10.01.2026)

16. FocusEconomics. Казахстан: процентные ставки и прогнозы. – 2025. URL: https://www.focuseconomics.com/country-indicator/kazakhstan/interest-rate (дата обращения: 28.12.2025)

17. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Инфляция в Республике Казахстан. – 2026. URL: https://www.stat.gov.kz (дата обращения: 05.01.2026)

18. Национальный банк Республики Казахстан. Данные по ипотечным кредитам и проблемным займам за 2020–2025 годы. – 2025. URL: https://www.nationalbank.kz (дата обращения: 22.12.2025)

19. Зубов С.В. Финансовая нестабильность и ипотечное кредитование: эмпирическое исследование // Журнал финансовых исследований. – 2024. – Т. 8. – No. 1. – С. 77–104.

20. Республика Казахстан. О залоге недвижимости (ипотеке): Закон Республики Казахстан от 23 декабря 1995 года № 2723. URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 15.01.2026)

21. Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан: официальный сайт. – 2025. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek (дата обращения: 15.12.2025)