Бұл мақалада аудиторлық тәуелсіздік пен кәсіби этиканың қаржылық есептілікті тексеру сапасына әсері жан-жақты талданады. Зерттеудің өзектілігі аудиторлық қызметтің экономикалық жүйенің ашықтығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етудегі ерекше рөлінен туындайды. Қаржылық есептіліктің дұрыстығы мен сенімділігі – басқарушылық шешімдердің тиімділігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Сондықтан аудит сапасының жоғары болуы, ең алдымен, аудитордың тәуелсіздік қағидатын ұстануына және кәсіби этиканы сақтауына байланысты. Аудиторлық тәуелсіздік – аудитордың кез келген сыртқы немесе ішкі ықпалдан тәуелсіз түрде кәсіби пікір білдіру қабілетін сипаттайтын маңызды қағида. Ол аудиттің объективтілігі мен бейтараптығын қамтамасыз етеді. Ал кәсіби этика – аудитордың адалдығы, әділдігі, кәсіби құзыреттілігі мен жауапкершілігі сияқты қасиеттерін реттейтін қағидалар жиынтығы. Этикалық нормаларды сақтау қоғам мен бизнес қауымдастықтың аудит нәтижесіне деген сенімін арттырады. Қазақстан Республикасындағы аудит институтының даму барысы, халықаралық стандарттарға сәйкестендіру үрдісі және аудиторлар­ дың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық-нормативтік негіздер қарастырылған. Сондайақ, тәуелсіздіктің бұзылуы мен этикалық нормаларды сақтамаудың аудит сапасына, қаржы нарығындағы тұрақтылыққа және ұйым беделіне тигізетін теріс салдары нақты мысалдар арқылы сипатталған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, аудиторлық тәуелсіздік пен кәсіби этика аудит сапасының негізгі кепілі болып табылады. Авторлар этикалық мәдениетті нығайту, кәсіби стандарттарды жетілдіру және тәуелсіздік қағи­ датын қорғауға бағытталған кешенді шараларды енгізудің маңыздылығын атап өтеді.

Ішкі аудит қазіргі заманғы корпоративтік басқару жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады және ұйымның ішкі бақылау тетіктерінің тиімділігін бағалау мен жетілдіруде маңызды рөл атқарады. Ішкі аудит кәсіпорын ішіндегі тәуелсіз қызмет ретінде қарастырылып, басқару процестерін жетілдіруге, ресурстарды тиімді пайдалануға және тәуекелдерді азайтуға бағытталған. Бұл зерттеу ішкі аудит жүйесінің мазмұнын, оның функцияларын, ұйым ішіндегі басқарушылық есептілікті жетілдірудегі рөлін және экономикалық шешімдер қабылдаудағы маңыздылығын талдауға арналған. Мақалада ішкі аудит пен ішкі бақылау жүйесінің өзара байланысы қарастырылып, олардың ұйымның тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі маңызы айқындалған. Зерттеу барысында ішкі аудиторлардың негізгі функциялары мен міндеттері анықталып, қазақстандық кәсіпорындар жағдайында ішкі аудитті тиімді ұйымдастырудың тетіктері ұсынылды. Сонымен қатар, ішкі бақылау жүйесінің тиімділігіне әсер ететін факторлар мен оны жетілдіру жолдары сарапталған. Авторлар басқарушылық есептіліктің сапасын арттыруда ішкі аудиттің әдістемелік және ақпараттық базасын дамыту қажеттігін атап өтеді. Ішкі аудит басқарушылық есептіліктің дұрыстығын, уақтылығын және өзектілігін қамтамасыз ету арқылы компания басшылығына стратегиялық шешім қабылдауда сенімді ақпарат береді. Бұл өз кезегінде ұйымның қаржылық тұрақтылығын нығайтуға және жалпы тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижесінде басқарушылық есептілікті жетілдірудің заманауи бағыттары айқындалды, соның ішінде цифрлық технологияларды енгізу, тәуекелге негізделген аудит әдістерін пайдалану және ішкі аудит қызметін автоматтандырудың артықшылықтары көрсетілді. Ішкі аудитті жетілдіру арқылы ұйымдар өз қызметінің ашықтығын, икемділігін және ұзақ мерзімді даму стратегияларын іске асыру қабілетін күшейте алады.

Бүгінгі таңда мемлекет дамуы мен оның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі фактор ретінде экологиялық аудит қажеттілігі мен экономикалық саяси даму факторын атап өтуге болады. Қазақстан Республикасында экологиялық мониторинг іс-шараларын «ҚР экология кодексі» талаптары негізінде іске асырады. Бұл кодексі экологиялық мониторинг сапасын жақсарту мен оған қойылатын талаптарға негіз­ делген. Экономиканың дамуына әртүрлі сала қызметтері әсер етсе, оның экологиялық тазалығы мен қор­ шаған ортаға әсерін – экологиялық аудиттің көмегімен тексеріп, оны жақсартуға болады. Жалпы өндіріс орындарын бақылау олардың экологиялық аудит есебін тексеру, мемлекеттік тараптан қадағалау жасау ар­ қылы іске асырылуы қажет. Экологиялық аудит қызметі сапасын жақсарту арқылы қоршаған ортаның әлеу­ меттік жағдайын ретке келтіруге болады. Ұсынылған мақаланың мақсаты – ҚР экологиялық аудиттің норма­ тивтік құжаттау стандарты талаптарын сақтау арқылы кешенді бағалау. Және де оның нәтижесінде қоршаған ортаның жақсарту мен осы сала бойынша туындайтын мәселелердің алдын алу бойынша ұсыныстар жасау болып табылады. Сондай-ақ экологиялық аудитті дамыту қоршаған ортаны қорғау арқылы ел экономикасына әсер ету болып табылады. Әрбір мемлекеттің саяси ұстанымы бұл, «жасыл экономиканы» сақтау. Себебі, экологиялық аудит бүкіл салаға әсерін тигізіп отыр. ҚР барлық кәсіпорындар өз қызметін іске асыру үшін қоршаған ортаны қорғау туралы заңға сәйкес өз қызметтерін жүргізеді. Сонымен қатар экологиялық аудит жүргізу арқылы айыппұл төлеудің алдын алу, қоршаған ортаға зиян тигізбеу және кейбір кездерде кәсі­ порынның жұмысын тоқтату мәселелерінің алдын алу. Әрине, заңнамаға жыл сайын өзгертулер мен толық­ тырулар енгізіліп отырады және оларды уақытылы ескеріп, оны реттеу қиынға соғып жатады. Осындай тәуекелдіктің алдын алу, тек экологиялық аудит жүргізу сапасын жақсарту мен оны дамытуды талап етеді. Сонымен қатар, экологиялық аудит жасыл экономиканың өсуінің негізгі факторы болып табылады. Сондықтан ұлттық деңгейде экологиялық аудитті кеңейтуге және дамытуға жәрдемдесу арқылы тұрақты экономикалық дамуға қол жеткізу үшін қажетті жағдайлар жасалады.

Мақалада Қазақстан Республикасындағы шетелдік инвестициялардың экономикалық даму үдерісіне ықпалы жан-жақты талданады. Зерттеуде шетелдік капиталдың индустриялық-инновациялық өсуге, өндірістік инфрақұрылымды жаңғыртуға, заманауи технологиялар мен басқару тәжірибесін енгізуге қосқан үлесі қарастырылады. Инвестициялық саясаттың құқықтық-нормативтік базасы мен қолдау тетіктері сараланып, тікелей шетелдік инвестициялардың құрылымдық ерекшеліктері және негізгі бағыттары анықталады. Сонымен бірге шетелдік инвестициялардың экономикалық өсімге тигізетін оң әсерімен қатар, ұлттық қауіпсіздік, капиталдың сыртқа әкетілуі және отандық өндірістің бәсекеге қабілеттілігіне байланысты туындайтын тәуекелдер көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері шетелдік инвестицияларды тиімді басқару қазақстан экономикасын әртараптандыру мен тұрақты дамуды қамтамасыз етудің маңызды факторы екенін айқындайды. Шетелдік инвестициялар инфрақұрылымды жаңғыртуды, технологияларды енгізуді, қаржы секторы мен адами капиталды дамытуды ынталандыра отырып, Қазақстан экономикасына айтарлықтай оң әсер етеді. Алайда, шикізат салаларына тәуелділік елді сыртқы күйзелістерге осал етеді, әсіресе 2024 ж. бұл ТШИ ағынының жақында қысқаруымен және капиталдың кетуімен расталады, Тұрақты өсу үшін Қазақстанға өңдеуші өнеркәсіпке, цифрлық экономикаға және көлік дәліздеріне ұзақ мерзімді капиталды тарта отырып, салымдарды әртараптандыру, сондай-ақ инвестициялық климаттың тұрақтылығын арттыру қажет. Қазақстанның экономикалық дамуындағы шетелдік инвестициялардың рөлі мен маңыздылығы макроэкономикалық және құрылымдық әсерлерлер беру арқылы жобалар ұлттық инфрақұрылымды жанжақты жаңғыртуға, өнеркәсіптік әлеуетті нығайтуға және ішкі және сыртқы сауда жағдайларын жақсартуға ықпал ететін зауыттар, көлік тораптары мен энергетикалық нысандар салу сияқты салаларды қамтиды. Инфрақұрылымды қайта құру және технологиялық дамуда магистральдық құбырларды салуға, теміржол желілерін жаңғыртуға және логистикалық тораптарды құруға инвестициялар Қазақстанның энергетикалық және көліктік байланыстарын нығайтуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ жаңа энергия, күн және жел электростанциялары, цифрлық инфрақұрылымда жоғары деңгейде даму үстінде. Зерттеу нәтижелерінің ғылыми және практикалық маңыздылығы бойынша ұсынылған ұсыныстар мемлекеттік бағдарламаларды дайындауға және жекелеген ұйымдарға да пайдалы болады деп есептейміз.

Мақалада сыбайлас жемқорлық деңгейі мен мемлекеттік қызметтегі әдеп нормаларының Қазақстан Рес­ публикасының инвестициялық тартымдылығына әсері зерттеледі. Инвесторлардың мемлекетке және ұлттық экономикаға деген сенімін қалыптастырудағы институционалдық факторлардың – мемлекеттік басқару са­ пасының, жария қызметшілердің ашықтығы мен жауапкершілігінің рөлі ашып көрсетілген. Халықаралық рейтингтер (Transparency International, World Bank, UNCTAD, World Economic Forum) негізінде Қазақстан, Сингапур, Грузия және Ресей елдеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Мемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлықдеңгейініңтікелейшетелдікинвестицияларкөлемінежәнеелдіңрепутациялықкапиталынатікелей әсер ететіні анықталды. Мемлекеттік қызметтің әдеп стандарттарын арттыру және институционалдық сенім мен тұрақты экономикалық өсу құралы ретінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жетілдіру бағыттары ұсынылған. Зерттеудің мақсаты – сыбайлас жемқорлықтың және мемлекеттік қызметтегі әдеп нормаларының даму деңгейінің Қазақстан Республикасының инвестициялық тартымдылығына ықпалын анықтау. Жұмыста мемлекеттік қызметшілердің институционалдық сенімі мен адалдығы инвестициялық климат тұрақтылығы­ ның негізгі факторлары екені көрсетілген. Зерттеуде институционалдық және салыстырмалы талдау әдістері, сондай- ақ CPI, WGI және FDI халықаралық индекстері негізіндегі серпінді моделдеу қолданылады. Ғылыми жаңалығы «Әдеп нормалары → Сенім → Инвестициялар» өзара байланысының тұжырымдамалық схемасын әзірлеуден және мемлекеттік қызметтің әдеп инфрақұрылымы капиталды тартудың экономикалық драйвері ретінде қызмет ететінін дәлелдеуден тұрады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы – сыбайлас жемқорлыққа қарсы және әдеп саясатын жетілдірудің ұсынылған бағыттарында, бұл сенімнің артуына және Қазақстанның инвестициялық беделінің нығаюына ықпал етеді.

Банк жүйесіндегі макропруденциалдық реттеу қаржылық тұрақтылықты сақтаудың реттеушісінің негізгі құралы болып табылады. Қазіргі уақытта CAMELS Қазақстанда ең кең таралған қадағалау рейтингі құрал­ дарының бірі болып қала береді. Цифрландыру, күрделі қаржылық өнімдер, операциялық тәуекелдер және макроқаржылық күйзелістер икемді саясатты бақылау және енгізудің негізгі қиындықтары болып табылады. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның банк жүйесі жүйелік тұрақтылықта айтарлықтай жақсаруға қол жеткіз­ генін көрсетеді, бұл негізінен капитал буферлерінің нығаюына, өтімділік деңгейінің жоғарылауына және макропруденциалдық қатаңдатудан кейін кірістіліктің қалпына келуіне байланысты. Дегенмен, нәтижелер активтердің сапасына, жанама валюта тәуекеліне және шектеулі қаржылық делдалдыққа байланысты тұрақ­ ты осалдықтарды да көрсетеді. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты тәуекелдерді бағалау мен рейтингте CAMELS негізіндегі қадағалаудың қиындықтарын анықтау. Жақында қадағалау стандарттары, эмпирикалық банк әдебиеті және Қазақстанның дамып келе жатқан қадағалау тәжірибелері басқаруды бағалауды, қадағалау стресс-тестілеуін, активтердің сапасын шолуды, операциялық тұрақтылықты және макроэкономикалық сезімталдықты дәстүрлі CAMELS құрылымына біріктіретін озық CAMELS құрылымын ұсынуға әкеледі. Бұл зерттеу нәтижелері CAMELS заманауи тәуекелге негізделген қадағалау архитектурасына енгізілген кезде қадағалау коммуникациясы және басымдық беру құралы ретінде практикалық құндылығын сақтайтынын көрсетеді. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты – болашаққа бағытталған бақылау әдістерін қосу арқылы тәуекелдерді бағалау мен рейтингілеудегі CAMELS негізіндегі қадағалаудың қиындықтарын анықтау. Бұл зерттеу цифрландыру және тез өзгеретін орта тұрғысынан озық қадағалау қажеттілігін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл зерттеу CAMELS моделіне қарағанда озық тәуекелдерді бағалау құрылымын ұсынады.

Бюджеттің төртінші деңгейі ауылдық аумақтарды дамытудың маңызды құралы болып табылады, алайда Қазақстанның қазіргі құқықтық базасы ауыл әкімдерінің функцияларын тиімді орындауы үшін жеткіліксіз. Жергілікті өзін-өзі басқару (ЖӨБ) бюджеттерін басқаруды реттейтін мамандандырылған нормативтік базаның болмауы өзекті институционалдық мәселе болып қалуда. Мақалада төртінші деңгейдегі бюджеттің нормативтік және институционалдық тұрақтылығы Түркістан облысының мысалында зерттеледі. Еліміздегі ауылдық елді мекендердің саны ең көп және ауыл халқының үлесі ең жоғары аймақ ретінде бұл өңір фискалдық басқаруды зерттеу үшін стратегиялық маңызды нысан болып табылады. Жұмыстың мақсаты – 2019–2024 жылдардағы бюджеттің атқарылу деректеріне корреляциялық талдау жасау арқылы институционалдық тетіктің тиімділігін бағалау. Зерттеу нәтижелері «тәуелділіктің институционалдық тұзағын» анықтады: жалпы кірістер мен түскен трансферттер арасындағы абсолюттік корреляция коэффициенті ($r = 0,99$) басқару тетігінің әлі де болса сметалық және пассивті екенін дәлелдейді. Бұл модельде ауылдық әкімдіктер тек қаражатты транзиттік бөлуші ретінде ғана қызмет етеді. Керісінше, салықтық түсімдер мен активтерді басқару арасындағы тығыз байланыс ($r = 0,89$) фискалдық автономия мен өзін-өзі дамытудың жасырын әлеуетін көрсетеді. Бұл тетікті жаңғырту үшін келесі шаралар ұсынылады: әкім мәртебесін атқарушы вертикальға ғана емес, Кеңеске есеп беретін «жергілікті қоғамдастықтың CEO-сы» ретінде қайта анықтау арқылы «институционалдық дуализмді» жою; округтерге алдағы трансферттерді азайтпай, жоспардан тыс салықтық түсімдердің 100%-ын өзінде қалдыруға мүмкіндік беретін «Retention Bonus» моделін енгізу; инфрақұрылымдық жобалар бойынша «Ашық бюджеттер» порталында міндетті e-voting дауыс беру арқылы халықтың қатысуын арттыру. Практикалық маңыздылығы ауылдық әкімдіктерді қаражатты бөлушілерден жергілікті өзін-өзі басқарудың толыққанды әрі тұрақты институттарына трансформациялауда жатыр.

Динамикалық өзгеретін нарықтық экономика компаниялардан дәстүрлі бюджеттеу әдістерін өзгертуді талап етеді. Классикалық жылдық бюджеттеу жоғары белгісіздік жағдайында маңызды емес болып барады. Пандемия мен экономикалық сілкініс қатаң бюджеттердің кемшіліктерін ғана ашты - көптеген қаржылық директорлар икемді баламаларды іздеудің уақыты келгенін атап өтті. Нәтижесінде, ұйымдарға жоспарларды жылдам бейімдеуге, ресурстарды тиімдірек басқаруға және қаржының стратегиялық мақсаттарға сәйкестігін сақтауға мүмкіндік беретін заманауи бюджеттеу тәсілдері дамыды. Бұл мақаланың мақсаты – осы тәсілдерді зерттеу, олардың артықшылықтары мен шектеулерін анықтау, олардың стратегияға әсерін және компаниялардағы (соның ішінде Қазақстан) іске асыру тәжірибесін зерттеу және бюджет процесін трансформациялаудағы цифрландырудың рөлін зерттеу. Бұл мақаланың ғылыми-тәжірибелік маңызы жоғары, кейбір бюджеттеу әдістері жеткіліксіз зерттеліп, заманауи зерттеулерде көрсетілмеген. Бұдан басқа, заманауи әдістерді қолдану кәсіпорындарға, әсіресе Қазақстандағы кәсіпорындарға тиімді шығындарды есепке алу және бақылау жүйесін құру жолдарын таңдауға мүмкіндік береді, мұнда ресурстарды басқарудағы қателіктер бизнестің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Көптеген қазақстандық кәсіпорындар ресурстарды тиімсіз пайдалану және жоспарлауға жүйелі көзқарастың жоқтығы сияқты қиындықтарға тап болады. Мұндай жағдайларда тиімді бюджеттеу әдістерін енгізу басқарушылық шешімдерді негізделген басқарудың негізгі құралына айналады. Бұл мақалада оның практикалық және теориялық маңыздылығын көрсете отырып, осы мәселелер қарастырылады. Бұл зерттеу шығындарды оңтайландыруға және қаржылық тәртіпті жақсартуға ұмтылатын компаниялар үшін пайдалы болуы мүмкін.

Бұл зерттеу интеграцияланған есептілік шеңберінде ESG көрсеткіштері мен қаржылық нәтижелер арасындағы өзара байланысты эмпирикалық тұрғыда бағалауға бағытталған. Зерттеу Қазақстандағы ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін ESG факторларының стратегиялық рөлі мен олардың қаржылық тиімділікке ықпалын анықтаудың практикалық қажеттілігіне негізделген. Зертеуде эмпирикалық база ретінде Eurasian Resources Group (ERG) компаниясының 2013–2024 жж. аралығындағы тұрақты даму туралы есептері мен қаржылық есептіліктерінің мәліметтері алынды. Зертттеудегі әдістеме сипаттамалық статистика, Пирсон корреляция коэффициенттері, көптік сызықтық регрессия және динамикалық графикалық талдауды қамтиды. ESG айнымалылары ретінде CO2 шығарындылары, әлеуметтік инвестициялар және тәуелсіз директорлар үлесі алынды, ал қаржылық нәтиже ретінде таза пайда көрсеткіші пайдаланылды. Алынған нәтижелер CO2 шығарындылары мен таза пайда арасында күшті теріс байланыс бар екенін, ал әлеуметтік инвестициялар мен тәуелсіз директорлар үлесінің қаржылық нәтижеге оң әсер ететінін көрсетті. Ал көптік регрессиялық модель ESG факторларының әсер ету дәрежесін сандық түрде бағалап, корпоративтік басқару көрсеткішінің ең ықпалды екенін дәлелдеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы болып интеграцияланған есептілік қағидаттарына сүйене отырып, Қазақстан жағдайында фирма деңгейінде ESG көрсеткіштері мен қаржылық нәтижелер арасындағы өзара байланыстарды алғаш рет кешенді және эмпирикалық тұрғыда бағалау табылады. Біздің пікірімізше, бұл тәсіл ұлттық контексте ESG-қаржылық тәуелділіктердің жүйелі түрде зерттелуіне үлес қосады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы ESG көрсеткіштерін стратегиялық жоспарлау, тәуекелдерді басқару және корпоративтік тұрақтылықты арттыру үдерістеріне ғылыми негізделген, құрылымдық және қолданбалы ұсыныстар ұсынуымен айқындалады.

Бұл мақала Қазақстан экономикасының экспорттық бағдарын күшейту және агроөнеркәсіптік кешенді трансформациялау жағдайында Түркістан облысының ет саласының экспорттық әлеуетін қалыптастыратын факторларды кешенді зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі ұлттық экономиканы әртараптандырудағы аграрлық экспорттың стратегиялық рөлімен, ет және халал өнімдеріне сыртқы сұраныстың артуымен, сондай-ақ өңірлік өндірушілердің халықаралық нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – өңірдің ет саласының экспорттық дамуына ықпал ететін қаржылық, институционалдық, өндірістік және инфрақұрылымдық детерминанттарды анықтау және жүйелеу. Зерттеу барысында жүйелік, институционалдық және салыстырмалы тәсілдер, сондай-ақ 2013–2025 жылдардағы панельдік деректерге негізделген эконометриялық талдау әдістері қолданылды, бұл зерттелетін үдерістерді кешенді әрі сенімді бағалауға мүмкіндік берді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы ет экспортының дамуына әсер ететін қаржылық тетіктердің, институционалдық ортаның және өндірістік-инфрақұрылымдық параметрлердің өзара байланысын көрсететін интеграцияланған аналитикалық модельді қалыптастырумен сипатталады. Алынған нәтижелер субсидиялар, инвестициялық белсенділік, өндіріс көлемдері мен валюталық факторлардың экспорт динамикасына статистикалық тұрғыдан елеулі әсер ететінін, ал несиелік ресурстардың жоғары құны тежеуші фактор болып қала беретінін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы қаржыландыру тетіктерін жетілдіруге, өңдеу және логистикалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, кооперацияны дамытуға және жеткізу тізбектерін цифрландыруға бағытталған қолданбалы ұсынымдарды әзірлеумен айқындалады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік аграрлық саясатты, АӨК-ті дамытудың өңірлік бағдарламаларын және экспорттық стратегияларды қалыптастыруда пайдаланылуы мүмкін.

Бұл ауқымды карталық шолудың мақсаты – егде жастағы адамдар контекстінде цифрлық/сандық қаржылық сауаттылық (ЦҚС/СҚС) бойынша ағымдағы білімді қорытындылау. Зерттеу СҚС қалай анықталатынын және түсінілетінін, әртүрлі зерттеулерде қандай өлшеу әдістері қолданылатынын және онлайн қаржылық басқаруда егде жастағы адамдарға қолдау көрсету үшін қандай білім беру бағдарламалары әзірленетінін зерттейді. Шолу 18–79 жас аралығындағы ересектерге арналған зерттеулерді қосуға және егде жастағы ересектерге қатысты қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін PCC (Популяция; Тұжырымдама; Контекст) құрылымына сүйенді. Web of Science (Clarivate) деректер базасында 2014–2025 жылдар аралығында жүйелі іздеу жүргізілді, одан кейін екі кезеңнен тұратын толық мәтіндерді іріктеу және талдау жүргізілді. Анықтамаларға, СҚС өлшеу әдістеріне және жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру шаралары мен қиындықтарына назар аудара отырып, деректер алынды және тақырыптық талдау жасалды. Көптеген зерттеулер білімге, дағдыларға және қаржылық алаяқтық туралы хабардар болуға бағытталған сауалнамалар мен өзіндік есептер арқылы цифрлық қаржылық сауаттылықты бағалайды. Рандомизирленген бақыланатын сынақтарды қоса алғанда, мінез-құлық эксперименттері әртүрлі білім беру тәсілдерінің тиімділігі туралы маңызды деректер береді. Жаңа концептуалды негіз цифрлық сауаттылықты қаржылық сауаттылықпен біріктіру және бағдарламаларды мәдени және контекстік әртүрлілікке бейімдеу, әсіресе егде және осал халықтар үшін қажет екенін атап көрсетеді. Сандық платформалар қаржылық білім беруде және маңызды цифрлық қаржылық дағдыларды дамытуда маңызды рөл атқарады. Шолу білімді, цифрлық дағдыларды және тұтынушыларды қорғауды біріктіретін, әсіресе егде жастағы адамдар үшін жан-жақты қаржылық білім беру қажеттілігін көрсетеді.

Мақалада Қазақстан Республикасының машина жасау саласының цифрлық трансформация жағдайындағы қазіргі жай-күйі мен даму үрдістеріне кешенді баға берілген. Машина жасау ұлттық өнеркәсіп құрылымда стратегиялық маңызға ие. Сонымен қатар осы салада технологиялық артта қалу белгілері сақталуда. Бұл автоматтандыру деңгейінің төмеңдігімен, цифрлық платформаларды шектеулі қолдаумен және импорттық технологиялар мен компоненттерге жоғары тәуелділікпен сипатталады. Аталған жағдай кәсіпорындардың цифрлық дайындық деңгейін ұлттық салалық ерекшеліктерді ескере отырып эмпирикалық бағалауды қажет етеді. Зерттеудің мақсаты – машина жасау кәсіпорындарының цифрлық жетілу деңгейін анықтау және автоматтандыру мен роботтандыру үдерістерін тежейтін факторларды айқындау. Әдістемелік негізі 2020–2024 жж. саланың құрылымдық-динамикалық талдауын қамтиды. Ресми статистикалық деректер мент сыртқы экономикалық көрсеткіштер пайдаланылды. Қазақстанның әртүрлі өңірлеріндегі 150 машина жасау кәсіпорны өкілдері арасындағы сауалнама жүргізілді. Деректерді өңдеуде топтастыру, салыстырмалы және коэффициенттік талдау әдістері қолданылды. Зерттеу барысында цифрлық дайындықтың авторлық интегралдық көрсеткіші қалыптастырылды. Ол автоматтандыру деңгейін, ERP, RPA шешімдерін қолдануды және цифрлық жетілудің өзіндік бағасы қамтиды. Есептеу нәтижесі 2 мүмкін балдың 0,62 балын көрсетті. Бұл саланың цифрлық трансофрмацияның бастапқы кезеңіне сәйкес келеді. Өндірістік өсім динамикасы мен технологиялық жаңғырту деңгейі арасындағы құрылымдық алшақтық анықталады. Автоматтандырудың басым бағыттары айқындалды. Саланы цифрлық дамытуға бағытталған инвестициялық, кадрлық және институционалдық шаралар негізделді. Нәтижелер өнеркәсіптік саясатты қалыптастыруда және технологиялық жаңғырту бағдарламаларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

Мақалада Еуразиялық трансконтиненталдық көлік дәлізі жүйесін дамытудағы, сондай-ақ Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасындағы стратегиялық серіктестік қарастырылады. Орталық буын – Орта дәліздің (Транскаспий халықаралық көлік бағыты) қазақстандық бөлігі, ол Қытай мен Еуропа нарықтарын Қазақстан мен Каспий теңізі арқылы байланыстыратын мультимодальды бағыт. Зерттеудің мақсаты – Дүниежүзілік банк деректерін (WITS және Логистика өнімділігі индексі), халықаралық ұйымдардың аналитикалық материалдарын және Scopus индекстеген ғылыми басылымдарды талдау негізінде инфрақұрылымдық синергия механизмдерін және дәліздің тұрақтылығын анықтайтын факторларды анықтау. Мақалада «физикалық» инфрақұрылымға – теміржолдарға, порттарға және терминалдарға – инвестициялар тек байланысты өнімдер саудасы, процедуралардың цифрлық интеграциясы және дәліздерді басқару институттары арқылы бір мезгілде дамыған кезде ғана ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкелетіні дәлелденген. Орта дәліздің негізгі шектеушісі интермодальды хабтар мен шекарааралық өткелдерде шоғырланған жеткізу мерзімдері мен шығындарының жоғары өзгергіштігі болып қала беретіні көрсетілген. Осыған байланысты дәліздерді дамытудың қызмет көрсету моделі ұсынылады, онда басымдықтар кешенді логистикалық қызметтердің сенімділігіне және транзиттік хабтарды логистикалық-өнеркәсіптік кластерлерге айналдыруға негізделген. Зерттеудің практикалық маңыздылығы кідірістерді азайтуға, жөнелтімдердің болжамдылығын арттыруға және ел ішіндегі қосымша құнды арттыруға бағытталған Қазақстанның инвестициялық саясаты мен Қытаймен ынтымақтастық форматтары бойынша ұсыныстар әзірлеуде жатыр.

Мақалада Орталық Азия елдерінің «5+1» форматтарындағы экономикалық ынтымақтастығының ерекшеліктері, тәуекелдері және оны кеңейту перспективалары қарастырылады. Бұл формат бес аймақтық мемлекеттің (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан) бір сыртқы серіктеспен (АҚШ, Қытай, Ресей, ЕО, Жапония) өзара іс-қимыл жасауын көздейтін халықаралық ынтымақтастық моделі болып табылады. Қазіргі жағдайда аталған форматтар Орталық Азияны әлемдік экономикаға интеграциялаудың маңызды құралына айналуда. Олардың икемді және әлсіз институционалданған сипаты бір жағынан бейімделгіштікті арттырса, екінші жағынан геосаяси, инфрақұрылымдық, институционалдық және климаттық факторларға осалдықты күшейтеді. Сонымен қатар, осы институционалдық ерекшелік тәуекелдерді жүйелі басқару жағдайында экономикалық ынтымақтастықты кеңейту мен тереңдету үшін елеулі әлеует қалыптастырады. Зерттеудің мақсаты – институционалдық тәсілді, SWOT-талдау әдістерін және тәуекелдерді картаға түсіруді қолдану негізінде әлеуетті қауіп-қатерлер мен тәуекелдерді жүйелеу және бағалау арқылы Орталық Азия елдерінің «5+1» форматтарындағы экономикалық ынтымақтастығын кеңейту перспективаларын айқындау. Жұмыста ынтымақтастықтың тұрақтылығына әсер ететін негізгі факторлар талданып, тәуекелдер олардың экономикалық табиғаты, іске асу ықтималдығы және әсер ету дәрежесі бойынша жіктеледі, сондай-ақ анықталған тәуекелдерді сауда, инвестициялар, көлік-логистика, энергетикалық инфрақұрылым және ESG-күн тәртібі салаларындағы стратегиялық даму бағыттарына айналдыру мүмкіндігі негізделеді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы «5+1» форматтарын талдаудың тәуекелге бағдарланған және бір мезгілде перспективалық бағдарланған моделін қалыптастыруымен айқындалады, себебі бұған дейін бұл форматтар негізінен саяси-дипломатиялық тұрғыда қарастырылып келген. Жұмыс халықаралық экономикалық ынтымақтастықтың гибридті формалары туралы теориялық түсініктерді кеңейтіп, тәуекелдердің тек осалдық көзі ғана емес, сонымен қатар аймақтың экономикалық дамуына жаңа серпін беретін фактор бола алатынын көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның нәтижелерін сыртқы экономикалық саясатты әзірлеуде, көлік-логистикалық ынтымақтастықты кеңейту бағдарламаларын қалыптастыруда, техникалық стандарттарды үйлестіруде, кедендік рәсімдерді цифрландыруда және ESG қағидаттарын Орталық Азия елдері мен олардың сыртқы серіктестерінің бірлескен экономикалық бастамаларына енгізуде пайдалануға болатынымен байланысты.

Креативті индустриялар секторы Орталық Азия елдерінің транзитив өтпелі экономикасына елеулі үлес қоса алады, себебі ол білікті жұмыс орындарын құрудың жоғары әлеуетіне және әлеуметтік-экономикалық өсімді ынталандыру мүмкіндігіне ие. Әлемдік экономиканың өңірлену үдерістерінің күшеюі және мәдениэкономикалық даму модельдерінің трансформациясы жағдайында креативті индустриялардың интеграциялық әлеуетін зерттеу ерекше өзектілікке ие болып отыр. Орталық Азия елдері үшін креативті индустриялар экономикалық өсімнің көзі ғана емес, сонымен қатар ұлтүстілік бірегейлікті қалыптастырудың, мәдени байланыстылықты нығайтудың және трансшекаралық ынтымақтастықтың орнықты желілерін құрудың маңызды құралы болып табылады. Осы зерттеудің мақсаты – кешенді, көпдеңгейлі тәсіл негізінде Орталық Азия елдерінің креативті индустрияларының интеграциялық әлеуетін талдаудың теориялық-әдіснамалық негіздерін әзірлеу. Жұмыста ұлттық креативті секторларды фрагментарлық талдаудан институционалдық, экономикалық, әлеуметтік-мәдени және цифрлық интеграциялық факторлар шешуші рөл атқаратын өңірлік экожүйені жүйелі түрде қарастыруға көшу қажеттілігі негізделеді. Зерттеудің әдіснамалық негізін өңірлік экономикалық интеграция тұжырымдамалары, креативті экономика теориясы, институционалдық және желілік тәсілдер, сондай-ақ салыстырмалы талдау, индекстеу және сценарийлік модельдеу әдістері құрады. Мақалада Орталық Азияның креативті индустрияларының Интеграциялық индексінің авторлық моделі ұсынылып, ол өңір елдері арасындағы өзара байланыстылық деңгейін сандық тұрғыда бағалауға және интеграциялық үдерістердегі әлсіз тұстарды айқындауға мүмкіндік береді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы Орталық Азияның ерекшеліктеріне бейімделген, креативті индустрияларды ұлтүстілік деңгейде интеграциялауды талдауға арналған концептуалдық және әдіснамалық тұрғыдан біртұтас құралдар жүйесін қалыптастыруында көрініс табады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы зерттеу нәтижелерін өңірлік стратегияларды, креативті индустрияларды қолдау бағдарламаларын, сондай-ақ мәдениет пен экономика салаларындағы мемлекетаралық бастамаларды әзірлеу барысында қолдану мүмкіндігінде айқындалады.

Орталық Азия елдерінде экономикалық өсу, энергияны тұтыну және қоршаған ортаның ластануы арасында күрделі байланыс бар. Экономикалық өндірістің ұлғаюы көбінесе энергияны тұтынудың өсуімен бірге жүреді, бұл өз кезегінде ластаушы заттар шығарындыларының көбеюіне әкелуі мүмкін. Алайда, бұл байланысты үзуге мүмкіндіктер бар, мысалы, энергия тиімділігін арттыру және жаңартылатын энергия көздеріне көшу арқылы. Әлемдік қоғамдастықтың әртүрлі деңгейлерінде жарияланған экологиялық мақсаттарды ескере отырып, бұл зерттеудің негізгі мақсаты экономикалық өсу, парниктік газдар шығарындылары мен энергияны тұтыну – «3E»моделі арасындағы байланысты тексеру болып табылады. Бұл әртүрлі елдер үшін ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді. 1990–2024 жылдар аралығындағы панельдік деректер мен уақыт қатарларын пайдалана отырып, Орталық Азия елдерін (ОА) талдау осы үш айнымалының, әсіресе COVID-19 пандемиясының нәтижесінде өзара байланыста айтарлықтай өзгерістерді анықтады. Нәтижесінде кейбір елдер шығарындылар мен экономикалық өсуді ажыратуға қол жеткізді. Дегенмен, Орталық Азия елдерінде энергияны тұтынудың көміртекті көп қажет ететін үлгілері жасыл технологияларды енгізу және тұрақты экономикалық дамуға көшу жөніндегі күш-жігерді жандандыру қажеттігін баса көрсете отырып, елеулі кедергі болып қала береді.

Мақалада Қазақстанда экономикалық шешімдер қабылдауға әсер ететін белгісіздік пен тәуекелдің негізгі факторлары қарастырылады. Саяси, экономикалық және әлеуметтік салалардағы серпінді өзгерістер жағдайында ел Стратегиялық жоспарлау мен басқаруды қиындататын түрлі сын-қатерлерге тап болады. Саяси және экономикалық белгісіздікке, халықаралық факторларға, әлеуметтік тәуекелдерге және технологиялық қауіптерге ерекше назар аударылады. Тәуекелдерді азайту және болжамды экономикалық ортаны құру үшін құрылымдық реформалар мен экономиканы әртараптандыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалады. Осы факторларды зерттеу экономикалық тәуекелдерді қалай азайтуға және белгісіздік жағдайында елдің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге болатынын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Қазақстанда мұнайдың және басқа да табиғи ресурстардың әлемдік бағасына тәуелділік бар, бұл экономикалық тұрақсыздықты тудырады. Мұнай бағасының төмендеуі бюджет тапшылығын және кейбір салаларда дағдарысты тудыруы мүмкін. Сондай-ақ, экономикалық тәуекелдерге теңге бағамының ауытқуы, инфляция, банктік дағдарыстар мүмкіндігі, сондай-ақ экономиканы әртараптандыру үшін шектеулі мүмкіндіктер жатады. Тәуекелдерді азайту үшін болжамды және тұрақты экономикалық ортаны құру үшін құрылымдық реформаларды жүргізу, экономиканы әртараптандыру және құқықтық базаны дамыту маңызды. Жаһандық сын-қатерлер, көрші елдердегі геосаяси тұрақсыздық және климаттық өзгерістер аясында тәуекелдер мен белгісіздіктерді басқару мәселесі Қазақстанның тұрақты дамуы үшін аса маңызды болып отыр. Тақырыптың өзектілігі экономиканы әртараптандыру, инвестициялар тарту және жаңа технологиялық өзгерістерге бейімделу қажеттілігімен де ерекшеленеді. Бірақ заңнамадағы өзгерістер және бизнес үшін ашық емес жағдайлар инвесторларды алаңдатуы мүмкін.

Технологиялық көшбасшылық кез келген елдің экономикалық бәсекеге қабілеттілігі мен инновациялық әлеуетінің негізгі факторы болып табылады. Көптеген ғалымдар мен халықаралық институттар елдердің технологиялық көшбасшылыққа қалай қол жеткізуі және оны қалай сақтауының әртүрлі аспектілерін зерттеді. Соңғы екі онжылдықта өндіріс саласы терең өзгеріске ұшырады, бұл озық цифрлық технологиялар мен инновациялық стратегиялық тәсілдердің жылдам интеграциялануымен байланысты. Әлемдік бәсекелестік, тұтынушылардың өзгермелі сұраныстары және тұрақтылық талаптары жағдайында өндірушілер өнімділікті, икемділікті және тұрақтылықты арттыратын инновациялық стратегияларды қабылдауға мәжбүр. Бұл мақалада технологиялық көшбасшылық ұлттық инновациялық дамуды ынталандырудың негізгі факторы ретінде қарастырылады. Халықаралық рейтингтер мен инновациялық көрсеткіштерді талдау негізінде технологиялық прогресте күшті позицияларды көрсететін алғашқы 10 елдің, соның ішінде АҚШ, Қытай, Оңтүстік Корея, Германия және басқа жетекші экономикалары салыстырылады. Инновациядағы, патенттік қызметтегі, жоғары технологиялық экспорттағы қазіргі жетістіктер мен шектеулер анықталған Қазақстанға ерекше назар аударылады. Зерттеу технологиялық көшбасшылықтың ғылым, білім, бизнес және үкіметтің жүйелі өзара әрекеттесуі, сондай-ақ цифрлық платформалар мен өнеркәсіптік экожүйелерді дамыту арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Бұл салыстырмалы талдау жаһандық бәсекелестік жағдайында Қазақстанның инновациялық әлеуетін нығайтудың стратегиялық бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.

Экономиканың трансформациясы және технологиялық жаңғыртудың қажеттілігі жағдайында Қазақстан тиімді корпоративтік инновациялық жүйені (КИЖ) қалыптастыру міндетімен бетпе-бет келуде. Осы зерттеудің мақсаты – корпоративтік инновациялық жүйенің қазіргі жағдайын талдау, негізгі кедергілері мен институционалдық шектеулерді айқындау, сондай-ақ оларды еңсерудің практикалық шешімдерін әзірлеу. Зерттеу Қазақстандағы корпоративтік инновациялардың дамуына әсер ететін инновациялық белсенділіктің динамикасын, салалық және өңірлік теңсіздіктерді, инвестиция құрылымын және институционалдық шектеулерді эмпирикалық талдауға негізделген. Зерттеу нәтижесінде бірін-бірі толықтыратын екі басқару моделі ұсынылады: институционалдық қолдауға және инновациялық инфрақұрылымды үйлестіруге бағытталған мемлекеттік-корпоративтік модель және жеке бастамалар мен икемді нарықтық тетіктерге сүйенетін цифрлық венчурлық модель. Мемлекеттік ынталандырудың басымдығынан тұрақты әрі өзін-өзі дамытатын инновациялық архитектураға біртіндеп көшуге негізделген кезеңдік біріктірілген тәсілдің ең тиімді нұсқа екені анықталды. Зерттеудің құндылығы қолданыстағы шектеулердің институционалдық сипатын негіздеуде және инновациялық саясат құралдарын корпоративтік және өңірлік инновациялық жетілу деңгейімен байланыстыратын басқару шеңберін ұсынуда көрініс табады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы корпоративтік инновациялық жүйені басқарудың жүйелік модельдерін әзірлеумен айқындалады, ал практикалық маңыздылығы аталған модельдерді ұлттық стратегияларды, салалық жол карталарын және корпоративтік инновацияларды дамыту бағдарламаларын әзірлеуде қолдану мүмкіндігімен анықталады.

Бұл зерттеуде жаһандық бәсекелестік пен ғылыми-техникалық прогрестің күшеюі жағдайында Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптік дамудың қазіргі үрдістері, тұрақты даму мәселелерін шешу және жасыл экономика тетіктерін құру қарастырылады. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың жаһандық тұрақтылық мәселелеріне жауап беретін бизнес-модельге көшуіне ерекше назар аударылады. Зерттеудің мақсаты – негізгі ESG факторларын (қоршаған орта қағидаттары, әлеуметтік қағидаттар және басқару қағидаттары) әзірлеу арқылы кіріс пен пайдалықтың артуын күтетін өнеркәсіптік кәсіпорын үшін әмбебап бизнес-модельді әзірлеу. Зерттеуде жаңа экономикалық және ұйымдастырушылық тәсілдерді қамтитын өнеркәсіптік кәсіпорын үшін инновациялық бизнес-модель ұсынылады. Бұл жаңа экономикалық тәсілдерге өндірісті платформаға негізделген экологияландыру және өнеркәсіптік кәсіпорынның әлеуметтік және корпоративтік жүйелерін қайта құруды қоса алғанда, ESG факторларына прогрессивті инвестициялық басымдықтар кіреді. Жаңа ұйымдастырушылық тәсілдерге басқару жүйесін реформалау, процеске негізделген тәсілге және барлық бизнес-процестердің тиімді өзара әрекеттесуіне негізделген инновациялық ұйымдастырушылық және басқару құрылымдарына кезең-кезеңімен көшу кіреді. Басқару жүйесін реформалау ESG трансформация процестерін белсендіруге бағытталған халықаралық стандарттарға негізделген. Зерттеудің ғылыми және тәжірибелік маңызы бар. Онда өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік және бизнес операцияларында ESG қағидаттарына көшу үрдістерін сипаттайтын жаңа ғылыми деректер, сондай-ақ өнеркәсіптің бәсекелестік артықшылықтарын арттырудың мәселелік және мақсатты бағыттары анықталды. Бұл деректер тұрақты дамудың теориялық және әдіснамалық негіздерін қалыптастыруға ықпал етеді. Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы ұсынылған бизнес-модельді өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік және бизнес операцияларында қолдануда жатыр, бұл олардың ESG қағидаттарына көшуін айтарлықтай жеделдетеді және халықаралық бәсекелестік жағдайында тұрақты өнеркәсіптік даму үшін оңтайлы жағдайлар жасайды. Зерттеу нәтижелері макро және мезоэкономикалық деңгейлерде мемлекеттік өнеркәсіптік даму саясатын іске асыруда қолданылатын болады.

Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін орнықты даму жағына трансформациялау жағдайында айналмалы экономиканың сандық өлшенетін индикаторлары жүйесін қалыптастыру ерекше өзекті болыпотыр. Аграрлық өндірістің циркулярлық деңгейін бағалаудың бірыңғай әдістемелік тәсілдерінің болмауы мониторинг, өңіраралық салыстырмалылық және басқару шешімдерін негіздеу мүмкіндіктерін айтарлықтай шектейді. Мақаланың мақсаты айналмалы экономиканы бағалаудың шетелдік әдістемелік тәсілдерін талдау және Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі айналмалы процестерді өлшеудің бейімделген құралдарын әзірлеу болып табылады. Зерттеуде жүйелік талдау, салыстырмалы шолу, индексті модельдеу және сараптамалық бағалау әдістері қолданылды. Еуропалық комиссияның, Ellen MacArthur Foundation, BEROC әдістемелерін қоса алғанда, индикаторлардың халықаралық жүйелері, сондай-ақ KPI-Бизнестің айналымын бағалау тәсілдері жалпыланған. Қазақстанның солтүстік өңірлерінің агроөнеркәсіптік кешендері бойынша шетелдік тәжірибе мен авторлық есеп айырысу нәтижелері негізінде тұйық өндірістік циклдердің экономикалық, экологиялық және әлеуметтік әсерлерін көрсететін индикаторлардың интеграцияланған жүйесі ұсынылды. Айналмалы экономика қағидаттарын цифрлық және үнемді құралдармен интеграциялау ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі факторы ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, жұмыста әртүрлі масштабтағы кәсіпорындар деңгейінде осы тәсілдерді тиімді енгізуге ықпал ететін инновациялық экожүйені қалыптастыру бағыттары көрсетілген. Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстан ауыл шаруашылығының биологиялық және маусымдық ерекшелігіне бейімделген және LCA және ESG-бағалау әдістерін интеграциялауға негізделген АӨК айналымының жиынтық индексін әзірлеу болып табылады. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы оларды мемлекеттік аграрлық саясатты қалыптастыру, салалық бағдарламаларды әзірлеу және айналмалы экономика мониторингінің құралдарын енгізу кезінде пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.

Бүгінгі ортада шегіртке санын қадағалау тек ауыл шаруашылығын қорғау құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар экономикалық тұрғыдан құнды ресурстың стратегиялық маңызды көзі ретінде де қарастырылады. Мақаланың мақсаты – шегірткелердің әртүрлі өнеркәсіп салалары үшін биоресурс ретіндегі әлеуетін бағалау және олардың санын басқарудың дәстүрлі әдістерінің тұрақты және үнемді балама ретіндегі рөлін негіздеу. Әдістер Acrididae тұқымдасының өкілдерін (акридтерді) пайдаланудың өзектілігін негіздеу және үрдістерін айқындау үшін сапалық талдауды; әртүрлі шикізат түрлерінен ақуыз өндіруге жұмсалатын шығындарды салыстыру үшін сандық талдауды; акридтерді биоконверсиялаудың экономикалық және экологиялық аспектілерін зерделеу үшін жүйелік әдісті; инсектоферма жобасының тиімділігін бағалау үшін есептеу-талдау әдісін; қорытындыларды тұжырымдау және зерттеліп отырған объектінің одан әрі ілгерілеу бағыттарын негіздеу үшін абстрактілік-логикалық әдісті қамтиды. Ғылыми жаңалығы өндіріс ауқымын кеңейту, құрама инсектофермалар, құрамажем зауыттары және агроөңдеушілер арқылы жабайы және өсірілетін шегірткені инновациялық өнімдерге биоконверсиялаудың циркулярлық моделін әзірлеуден тұрады. Практикалық маңыздылығы мемлекеттік қолдау, зерттеу тақырыбы бойынша нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, сертификаттау, стандарттау, сондай-ақ өндірушілерді ғылыми-зерттеу және ақпараттық-білім беру тұрғысынан сүйемелдеу арқылы осы модельді іске асыру мүмкіндігінен көрінеді. Бұл ауыл шаруашылығы өндірушілерінің табыстарын әртараптандыруға және жергілікті өндірістік тізбектерді нығайтуға ықпал етеді. Ұсынылған макет ресурстарды пайдалану тиімділігін арттыруға, агроэкологиялық тәуекелдерді барынша азайтуға және энтомоөнімдердің ассортиментін кеңейтуге бағытталған. Ол ресурс үнемдеуші және заманауи технологиялардың дамуын ынталандырады, сондай-ақ ішкі нарықта қосылған құны жоғары өнімді ілгерілетуді қамтамасыз ететін маркетингтік іс-шаралар кешенін іске асыру үшін жағдай жасайды және экспорттық әлеуетті нығайтады.

Әлемдік тұрақтылық күн тәртібі қарқын алып келе жатқандықтан, ESG тәсілдерін бизнесті бағалау мен реттеуге біріктірудің маңыздылығы артып келеді. Бұл мәселе, әсіресе, экономикалық өсімнің негізгі қозғаушы күші бола отырып, тұрақтылық қағидаттарын енгізуде институционалдық және ресурстық шектеулерге тап болатын шағын және орта кәсіпорындар (ШОБ) үшін өзекті. Еуропалық Одақтың тәжірибесін талдау ESG реттеу басымдықтарын анықтауға және оларды ұлттық жағдайларға бейімдеу мүмкіндіктерін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл зерттеудің мақсаты – Қазақстанның институционалдық жағдайларына бейімделген және мемлекеттік кәсіпкерлікті қолдау саясатының тиімділігін бағалауға қолданылатын ШОБ тұрақты дамуы үшін ESG көрсеткіштері жүйесін әзірлеу және ғылыми негіздеу. Бұл зерттеудің ғылыми жаңалығы ESG тәсілін қолдана отырып, «Бизнес жол картасы» (BRM-2025) және «2030 жылға дейін Қазақстан Республикасында шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту тұжырымдамасы» (ҚР ШОБ дамыту тұжырымдамасы) сияқты қолданыстағы мемлекеттік бағдарламаларға негізделген Қазақстандағы ШОБ тұрақты дамуының көрсеткіштері жүйесін жүйелеу және құрылымдау болып табылады. Бұл экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштердің басым екенін көрсетті, ал қоршаған ортаны қорғау және басқару көрсеткіштері жеткіліксіз түрде ресмилендірілген. Бұл зерттеудің құндылығы ШОБ тұрақтылығын бағалаудың әдіснамалық негізін әзірлеуде жатыр. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы ұсынылған индикаторлар жүйесін мемлекеттік органдар мен қаржы институттарының Қазақстандағы ШОБ қолдау шараларының тиімділігін бақылау, түзету және жақсарту үшін пайдалану мүмкіндігінде жатыр.

Бұл мақала мемлекеттік басқару жүйелеріндегі аутсорсингтің теориялық негіздері мен қолданбалы өлшемдерін, атап айтқанда басқару тиімділігіне қосқан үлесін зерттейді. Мемлекеттік секторда аутсорсинг үкіметтерге қаржылық шектеулерді жеңуге және операциялық икемділікке деген өсіп келе жатқан талапты қанағаттандыруға мүмкіндік беретін стратегиялық құралға айналды. Зерттеудің тұжырымдамалық негізі транзакциялық шығындар экономикасын (TCE), агенттік қатынастар теориясын және ресурстарға негізделген теорияны қамтиды. Бұл аналитикалық тәсілдер аутсорсингтің шығындарды азайта алатынын, қызмет көрсету стандарттарын көтере алатынын және мемлекеттік органдарға негізгі міндеттерін басымдықпен орындауға мүмкіндік беретінін дәлелдейді – бұл сандық көрсеткіштермен расталады: АҚШ федералдық IT-аутсорсинг шығындарды 23%-ға азайтты (2018–2023), Ұлыбританияның МЖС инфрақұрылымдық жобалары дәстүрлі сатып алумен салыстырғанда 18% үнемдеуді қамтамасыз етті, Швецияның цифрлық қызметтерді аутсорсингі өңдеу уақытын 35%-ға қысқартты, Австралияның ортақ қызмет платформасы әкімшілік шығындарды 27%-ға төмендетті. АҚШ, Ұлыбритания, Швеция, Канада және Австралиядағы аутсорсинг тәжірибелерінің салыстырмалы талдауы ұлттық басымдықтардың модель таңдауы мен бақылау архитектурасына қалай әсер ететінін анықтайды. Үш негізгі конфигурация анықталды: стандартталған қайталанатын міндеттерге арналған келісімшарттық аутсорсинг, капитал сыйымды инфрақұрылым үшін мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктер және инновацияға бағытталған қызмет салалары үшін стратегиялық альянстар. Мердігерлерге тәуелділік пен сапаны қамтамасыз ету күрделілігін қоса алғанда, осы табыстарға басқарудың күрделі міндеттері ілесетінін ескере отырып, зерттеу тұрақты мемлекеттік сектор жұмысының алғышарты ретінде контекске бейімделген аутсорсинг стратегияларын және бейімделгіш бақылау шеңберлерін ұсынады.

Кіріспе сөз соңғы он жылда әлеуметтік-экономикалық зерттеулерде математикалық әдістерді қолдануда орын алған пәнаралық зерттеулер әдіснамасының принциптерінің орындалмауы мақала жазуға себеп болды. Зерттеу мақсаты – ғылыми білімнің интегративті сипаты аясында әлеуметтік-экономикалық зерттеулердің нақты мысалымен көрсетілген статистикалық математикалық әдістердің пәнаралық зерттеу әдіснамасын ұсыну. Қысқаша мазмұны – Қазақстанда демографиялық туу көрсеткіштерінің тенденциясының төмендеуінің себеп салдарын туылған қыз балалардың санының ұзақ мерзімдегі тенденцияларына байланысты статистикалық талдаулар жүргізілген. Сонымен қатар, талдау тұжырымдамаларының шынайылығын математикалық әдіс – статистикалық тәуелділік теңдеулері арқылы дәлелденген. Зерттеудің құндылығы – мақаланың маңыздылығы әлеуметтік-экономикалық зерттеулерге математикалық әдістерді қолданудың пәнаралық әдіснамасының сұлбасы берілген. Әдетте кеңінен тараған қолданыстағы корреляция-регрессиялық әдістерді қолдануда пәнаралық зерттеу әдіснамасының принциптерінің орындалуының маңыздылығы нақты демографиялық зерттеу арқылы көрсетілген. Сонымен қатар, зерттеу мақсатына сәйкес математикалық әдістің таңдалуын, оның ішінде статистикалық тәуелділік теңдеулерін осы зерттеу пәніне қолдану әдістемесі, алғаш рет осы әдіспен нормативтік есептеулер арқылы болжам жасау процедурасы қарастырылған. Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы жалпы туылған балалардың санының төмендеу тенденциясын кезегімен туылған балалар санына байланысты екені анықталған, оның ішінде бірінші және екінші балалардың санының күрт төмендеу себебін, келешектегі болжамы анықталған. Себептер – бала туатын жастағы әйелдер санының азаюы және соның салдарынан бірінші және екінші бала туу көрсеткішінің төмендеуі болды. Халық санының өсуі төрт баладан көп туу ретімен туу көрсеткішінің өсу қарқынымен қамтамасыз етіледі. Сондықтан ұзақ мерзімді болашақтағы даму бағыты тұрақты ұрпақты сақтау үшін көп балалы отбасыларға (4–5 баладан көп) назар аударылып, мемлекет тарапынан қолдау қарастырылуы керек.

Мақалада тұрғын үй нарығындағы үш бөлмелі пәтерлердің бағасына әсер ететін негізгі факторларды анықтау және оларды сандық тұрғыда талдау көзделеді. Бұл мақсатта Алматы қаласының әртүрлі аудандарындағы пәтерлер туралы мәліметтер негізінде бағалар мен сипаттамалар арасындағы тәуелділік зерттелді. Сонымен қатар алынған деректер негізінде келешекке баға динамикасына болжам жасалды. Талдау Gretl бағдарламасында корреляциялық талдау және гедоникалық регрессия (OLS) әдістері арқылы жүргізілді. Мәліметтер Алматы қаласындағы пәтерлер мен үйлерді сату және жалға беру бойынша жарияланған жарнамалық дереккөздерден алынды. Зерттеу мәліметтері Қазақстандағы ең ірі мегаполис – Алматы қаласына қатысты жинақталған. Бұл жұмыс жылжымайтын мүлік нарығын, соның ішінде тұрғын үй сегментін тереңірек түсінуге және болашақтағы нарықтық өзгерістерге дайын болуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, нақты деректер негізінде жүргізілген талдау құрылыс компаниялары мен сатып алушылар үшін практикалық маңызға ие. Зерттеу нәтижесінде үш бөлмелі пәтерлердің бағасы ең алдымен пәтердің орналасқан ауданына, жалпы көлеміне және техникалық жағдайына тәуелді екені анықталды. Жүргізілген эконометриялық талдау пәтер бағасы мен факторлар арасындағы өзара байланысты сандық түрде сипаттауға мүмкіндік берді. Қолданылған регрессиялық модель негізінде келесі жылдарға болжам жасалып, тұрғын үй нарығындағы мүмкін болатын өзгерістер бағаланды.

Автокөлік кәсіпорындарының тиімділігін арттыру жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық салдарын ескеруді талап етеді. ҚР Бас прокуратурасының мәліметінше, 2025 жылдың төрт айында 9,2 мың апат тіркеліп, 558 адам қаза тауып, 12,5 мың адам жарақат алды. Бұл 2023 жылмен салыстырғанда үш есе көп. Жыл сайынғы жол-апатынан келген залал елдің ЖІӨ-нің 5%-ын (15 млрд АҚШ долл.) құрайды. Заманауи нарық талаптарына сай жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық залалын бағалау әдісін әзірлеу. Зерттеу барысында отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері, статистикалық деректер талданып, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Қолданыстағы тәсілдердің кемшілігі – адамның әр өмірлік кезеңіндегі көрсеткіштер мен тіршілікті қамтамасыз ету жүйелері құнының айырмашылығы ескерілмейді. Ұсынылған әдістеме апаттан, жарақаттанудан және мүгедектіктен болатын залалды дәлірек бағалауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік-экономикалық залалдың ауқымын білу апаттар мәселесінің маңыздылығын объективті бағалауға, оны шешуге бөлінетін ресурстар көлемін анықтауға және жол қауіпсіздігін арттыру бағдарламаларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Мақаланың мақсаты – инвестициясының тартымдылығын арттыру туризм индустриясын дамытушы негізгі құралдардың бірі ретінде негізгі капиталға салынған инвестиция қайтарымын есептеу, регрессиялық талдау жасау, артта қалуы бар динамикалық моделін құру және алынған нәтижесі арқылы қорытынды тұжырымдар ұсыну. Зерттеу жұмысында алыс және жақын мемлекеттер ғалымдарының ғылыми мақалалары мен халықаралық ұйымдардың жинақтары зерттеліп, жаһандану уақытысында цифрландырудың экономикалық даму мен туризм индустриясына әсері қарастырылады. Туризм секторы миллиондаған халықты жұмыспен және табыспен қамтушы, экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштердің артуына әкелетін, инклюзивтілік мәселесіне шешім беруші, ұлттық және шетел мәдени құндылықтарымен таныстырушы, отандық және шетел инвестициясының тартымдылығын арттырушы, туризм индустриясын дамытушы негізгі құралдардың бірі ретінде экономикалық өсуге бағытталуы тақырыптың өзектілігін ашады. Динамикалық модельді құру және нәтижелеріне қол жеткізу мақсатында 2008–2024 жж. аралығындағы Қазақстан Республикасының Статистикалық Агенттігінің деректері, Қазақстан Республикасының Президенті Қ. Тоқаевтың 2025 жылғы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: цифрлық трансформация негізінде міндеттерді шешу» атты Халыққа Жолдауы қарастырылды. Мақаланы зерттеу барысында модельдің орташа артта қалуы, салыстырмалы коэффициенттер шамасының пайыздық үлесін анықтау үшін келесі ғылыми зерттеу әдістері: «Statica» бағдарламалық пакеті, артта қалуы бар динамикалық моделі мен модель параметрлерін бағалау, көптік регрессия әдісі, үйлестірілген артта қалу әдісі, отандық және шетел ғылыми-зерттеу жұмыстарына анализ және синтездеу, логикалық салыстырмалы әдістері қолданылды. Мақаламызды қорыта отырып, авторлар келесідей нәтижеге қол жеткізді: инвестициялардың қайтарымының 3 жылдық нәтижесі алынды, модельдің орташа артта қалуы 1,9 жылдан кейін болатыны анықталды, сонымен қатар, негізгі капиталға салынған 1 млн теңгенің инвестициялық қайтарымы есептелді.

Әлемдік туризм нарығындағы бәсекелестіктің күшеюі жағдайында кәсіпкерлік маркетинг туристік кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі құралы ретінде кеңінен мойындалуда, әсіресе Қазақстан сияқты туристік индустриясы қалыптасу кезеңіндегі елдер үшін. Осы зерттеудің мақсаты – Қазақстан өңірлерінде бірегей туристік ұсыныстардың (БТҰ) қалыптасуына кәсіпкерлік маркетингтің әсерін бағалаудың авторлық тәсілін әзірлеу және оны өңіраралық салыстырмалы талдау негізінде апробациялау. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы туристік кәсіпорындардың маркетингтік кәсіпкерлік деңгейін және оның БТҰ қалыптастырудағы рөлін объективті бағалауға мүмкіндік беретін құралдардың қажеттілігімен айқындалады. Цифрландыру жағдайында маркетингтік қызметтің едәуір бөлігі ашық онлайндереккөздерде көрініс табады, бұл сараптамалық сауалнамалар мен жабық статистикалық деректерге сүйенбей-ақ шағын және орта кәсіпорындардың (ШОК) қызметін жүйелі түрде талдауға мүмкіндік береді. Бұл кәсіпкерлік мінез-құлықты цифрлық іздер арқылы зерттеуге жаңа мүмкіндіктер ашады. Зерттеудің объектісі – Қазақстандағы шағын және орта туристік кәсіпорындар, ал пәні – олардың цифрлық ортадағы кәсіпкерлік маркетингтік қызметі. Әдіснамалық тұрғыдан алғанда, зерттеу барысында ашық цифрлық ақпаратқа контентталдау жүргізу негізінде қалыптастырылған кешенді көрсеткіш – Кәсіпкерлік маркетингтің инновациялылық индексі (Entrepreneurial Marketing Innovativeness Index, EMI) әзірленіп, қолданылды. Зерттеу нәтижелері маркетингтік инновациялылығы жоғары кәсіпорындардың өнімді әртараптандыру деңгейі жоғары, цифрлық ілгерілету арналарын белсенді пайдаланатынын және клиенттер ағынының неғұрлым тұрақты өсуін көрсететінін дәлелдейді. Бұл кәсіпкерлік маркетингтің өңірлік туризмнің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы шешуші рөлін растайды.

Қаржылық инклюзия тұрақты экономикалық дамудың негізгі факторы болып табылады, әсіресе қаржылық қызметтерге қолжетімділік халықтың экономикалық әл-ауқатына тікелей әсер ететін дамушы елдерде. Бұл зерттеу халықтың қаржылық инклюзия динамикасын талдауға және қаржылық инклюзияның негізгі көрсеткіштерінің тұрақты өсуіне ықпал ететін факторларды анықтауға бағытталған. 2014–2024 жылдар аралығында банктік шоттардың енуі, қарыз алу және депозиттік белсенділіктің тұрақты өсімін көрсеткен төрт ел – Аргентина, Бразилия, Үндістан және Қазақстан – басты назарда. Бұл жұмыстың мақсаты – қаржылық инклюзия заңдылықтарын анықтау, табысты мемлекеттік және цифрлық бастамаларды талдау және халықтың қаржылық қолжетімділігін жақсарту бойынша практикалық шараларды бағалау. Зерттеу қаржылық инклюзияның сандық және сапалық аспектілерін бағалау үшін Global Findex деректеріне, ұлттық банк есептеріне және ресми қаржылық қамту және сауаттылық стратегияларына сүйенеді. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы қаржылық қамту динамикасын жүйелеу мен салыстырмалы талдауда, өсудің тұрақтылығына әсер ететін факторларды анықтауда, цифрландыру мен институционалдық реформалардың рөлін анықтауда жатыр. Зерттеудің практикалық құндылығы қаржылық инклюзия деңгейін арттыру үшін басқа дамушы елдерде, соның ішінде Қазақстанда табысты шаралар мен құралдарды бейімдеу мүмкіндігінде көрінеді. Зерттеу нәтижелері ең жоғары тиімділікке институционалдық реформаларды, қаржылық қызметтерді цифрландыруды және қаржылық сауаттылық бағдарламаларын біріктіретін кешенді шараларды дәйекті жүзеге асыру арқылы қол жеткізілетінін көрсетеді. Жұмыс нәтижелерін қаржылық инклюзия бойынша ұлттық стратегияларды әзірлеу және қаржылық инфрақұрылымды жақсарту үшін пайдалануға болады.

Экономикалық деңгейдің үздіксіз жақсаруымен қаржы мен ғылым мен техниканың интеграциясы барған сайын кеңейе түсті. Үлкен деректер, бұлтты есептеулер, блокчейн, жасанды интеллект және мобильді банкинг қарқынды дамып, қаржы секторына интеграциялануда. Жасанды Интеллект индустриясының дамуы технологиялық революция мен индустриалды инновацияның жаңа кезеңінің пайда болуын басқаратын маңызды күш болып табылады. Қазақстанда цифрлық экономиканың жедел дамуы, сондай-ақ финтех және жасанды интеллект (ЖИ) технологияларына деген қызығушылықтың артуы аясында қаржы нарығын талдаудың дәлірек құралдарына қажеттілік артуда. Құбылмалылықты болжау – инвестициялық тәуекелді бағалаудың маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Қазақстанның дамушы қаржы нарығы жағдайында Жасанды интелект әдістерін ұдайы қолдану жаңа аналитикалық мүмкіндіктерді ашады. Бұл зерттеудің мақсаты – Қазақстан қор нарығындағы құбылмалдылықты цифрландыру мен Жасанды Интелект технологияларының әсерін талдау. Зерттеу объектісі ретінде KASE-де саудаланатын ірі компаниялар (Kaspi. kz, КазМунайГаз, Казахтелеком, Халық банкі және т.б.) алынған. Корреляциялық талдау және «Айналым/ Free Float» көрсеткіші арқылы нарықтық белсенділікті зерттеу негізінде технологиялық өзгерістер мен қор нарығындағы мінез-құлық арасындағы байланыстар анықталды. Зерттеу нәтижелері цифрландырудың транзакциялық шығындарды азайтып, нарықтың өтімділігін арттыратынын, ал Жасанды интелект – болжам жасауды және қатысушылардың икемділігін жақсартатынын көрсетеді. Жұмыстың ғылыми құндылығы – жасанды интелектінің дамушы нарықтағы нақты қолданылу үлгісін көрсетуінде. Практикалық маңыздылығы – алынған нәтижелерді цифрлық стратегияларды жасау, инвестициялық шешім қабылдау және қаржы реттеу саясаты үшін қолдану мүмкіндігінде.

Мақалада пандемиядан кейінгі кезеңде Қазақстанның еңбек нарығын трансформациялаудың негізгі ерекшеліктері мен үрдістері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі COVID-19 пандемиясының жұмыспен қамту құрылымына, еңбек қатынастарының нысандарына, жұмыс күшін бөлуге және жаңа экономикалық жағдайларға бейімделу механизмдеріне айтарлықтай әсер етуіне байланысты. Жаһандық сын-қатерлер жағдайында Қазақстанның еңбек нарығы қашықтықтан жұмыс істеуге көшуді, процестерді цифрландыруды және жұмыспен қамтудың икемді нысандарын енгізуді қоса алғанда, өзгерістерге жедел ден қою қажеттілігіне тап болды, бұл экономиканы қалпына келтіру серпініне айтарлықтай әсер етті. Зерттеудің мақсаты еңбек нарығындағы өзгерістердің негізгі бағыттарын анықтау, оның ағымдағы және перспективалық дамуын анықтайтын факторларды талдау, сондай-ақ жұмыспен қамту жүйесін жаңа әлеуметтік-экономикалық шындыққа бейімдеу бойынша ұсыныстарды тұжырымдау болып табылады. Жұмыста статистикалық талдау, салыстырмалы және жүйелік тәсіл әдістері қолданылды, сондай-ақ ұлттық және халықаралық статистика, аналитикалық есептер мен ғылыми зерттеулердің деректері зерттелді. Зерттеу нәтижелері пандемиядан кейінгі еңбек нарығы цифрландырудың өсуімен, жұмыспен қамтудың икемді және стандартты емес түрлерінің рөлінің жоғарылауымен, IT, логистика және қызмет көрсету саласындағы мамандарға сұраныстың артуымен сипатталатынын көрсетеді. Кәсіптік білім беру жүйесін, цифрлық дағдыларды жаңғырту және қайта даярлау бағдарламаларын белсенді енгізу қажеттілігі анықталды. Өңірлік теңгерімсіздік, жастарды жұмыспен қамту және халықтың осал топтарын қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылды. Алынған тұжырымдар жұмыспен қамтудың тиімді мемлекеттік саясатын қалыптастыру және ұзақ мерзімді перспективада Қазақстанның еңбек әлеуетін дамытуды стратегиялық жоспарлау процесінде пайдаланылуы мүмкін.

Цифрландыру және бейресми жұмыспен қамтудың өсуі посткеңестік қалалардағы еңбек нарығын түбегейлі өзгертуде, әлеуметтік поляризацияны күшейтуде және дәстүрлі әлеуметтік қорғау институттарын бұзуда. Бұл зерттеу Алматыны концерттік экономиканың жаһандық тенденцияларына да, институционалдық бейімделудегі жергілікті сын-қатерлерге де назар аударатын өкілді мегаполис ретінде қарастырады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық платформалар мен жұмыспен қамтудың гибридті нысандары қалалық еңбек нарығының құрылымынажәнеәлеуметтіктеңсіздіктіңкөбеюінеқалайәсерететінінталдау.Теориялықнегізгеплатформалық капитализм, қосарлы еңбек нарығы, цифрлық неолиберализм және қалалық стратификация ұғымдары кіреді. Зерттеу әдістемесі библиографиялық талдауды, статистикалық деректерді интерпретациялауды (ҚР ҰСБ, ЭЫДҰ), сондай-ақ институционалдық құжаттар мен еңбек жанжалдарының жағдайларын талдауды біріктіреді. 2025 жылдың бірінші тоқсанындағы жағдай бойынша Қазақстанда жұмыспен қамтылғандардың 23,1%-ы (2,2 млн адам) өзін-өзі жұмыспен қамтығаны анықталды, ал жұмыссыздық деңгейі 4,6%-ы тұрақсыз жұмыс түрлерінің өсуі аясында баяу болып қала береді. Платформа секторындағы наразылық белсенділігі (Wolt, Yandex Go) әлеуметтік шиеленістің артқанын көрсетеді. Нәтижелер цифрлық экономикамен айналысатын институционалды қорғалмаған жұмысшылардың «цифрлық прекариат» класының қалыптасуын растайды. Зерттеудің практикалық маңыздылығы цифрлық капитализм жағдайында платформалық жұмыспен қамтуды реттеу, әлеуметтік қорғауды модернизациялау және қалалық еңбек нарығын тұрақты дамыту саласындағы мемлекеттік саясат бойынша ұсыныстарды әзірлеуде жатыр.

Цифрлық трансформация жағдайында өзекті мәселелердің бірі жобалық топтардың тиімді жұмысы үшін қажетті жоба менеджерлерінің құзыреттіліктерін бағалаудың заманауи тәсілдерін зерттеу болып табылады. Осыған байланысты ғылыми мақаланың мақсаты – Қазақстан Республикасындағы жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларының мазмұндық талдау әдістеріне және олардың салмақтық коэффициенттерін негіздеу үшін айқын емес аналитикалық иерархиялық процесс (FAHP) әдісіне негізделген жоба менеджерлерінің негізгі құзыреттіліктерін анықтау. Мазмұнды талдау нәтижелері жоба менеджерлерін даярлауға арналған қазіргі білім беру бағдарламаларында жобаны іске асыру кезінде командалық жұмыс үшін маңызды кәсіби, сандық, коммуникативтік және жеке құзыреттіліктер жетіспейтінін көрсетті. Бұл құзыреттіліктердің болмауы жобалық қызметтің тиімділігінің төмендеуіне әкеледі және түлектердің жобаларды практикалық іске асыруға дайындығын шектейді, себебі білім беру бағдарламалары көбінесе теориялық дайындыққа бағытталған, практикалық бағытталу деңгейі жеткіліксіз. Ұсынылған FAHP моделі жоба менеджерінің құзыреттілігін дағдыларды дамыту, командалық жұмыс қабілеті, коммуникативтік және көшбасшылық қасиеттерді қалыптастыру, сондай-ақ білім беру процесіне цифрлық инновацияларды енгізу мүмкіндігі сияқты көрсеткіштер бойынша бағалайды. Бұл модель университеттерге жоғары білікті жобалық басқару мамандарын даярлау саласындағы практикалық сұраныстарды ескере отырып, білім беру бағдарламаларын түзетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, отандық университеттер құзыреттілікке негізделген оқыту моделіне көшуі және академиялық тәжірибені халықаралық сапаны қамтамасыз ету стандарттарына сәйкестендіруі керек. Нәтижесінде, түлектерді жұмысқа орналастыруда және олардың кәсіби жобалық ортаға бейімделуінде маңызды рөл атқаратын жобаларды басқару менеджерінің құзыреттіліктерінің тиімді құрылымы қалыптасады.

Бұл мақалада Қазақстан өнеркәсібіндегі еңбек шығындарының тиімділігі мен нәтижелілігі кешенді түрде талданады. Еңбек өнімділігін бағалаудағы негізгі өлшемдер – өндірілген өнім көлемі, уақыт бірлігіндегі еңбек шығыны және бір өнім бірлігін өндіруге жұмсалатын шығындар қарастырылады. Зерттеу кәсіпорын, салалық және ұлттық деңгейлерде жүргізіліп, еңбек шығындарының құрылымы мен олардың өндірістік тиімділікке ықпалы ашып көрсетілді. Әсіресе цифрлық трансформацияның, яғни автоматтандырудың, IIoT, ERPжүйелердің, жасанды интеллект элементтерінің және кадрларды қайта даярлау тетіктерінің еңбек өнімділігін арттырудағы шешуші рөлі көрсетілді. Мақалада нақты қазақстандық кәсіпорындардың (мысалы, «Азия Авто», Қарағанды құю-машина жасау зауыты, ERG) тәжірибесі мысалға алынып, еңбек шығындарының өнімнің өзіндік құнына, жұмысшылардың еңбек өнімділігіне және саладағы жалпы өндірістік тиімділікке әсері сандық тұрғыда бағаланды. Сонымен бірге макродеңгейде Қазақстанның еңбек өнімділігін арттыруға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар мен халықаралық индекстер (WIPO, OECD, IMF деректері) талданды. Жүргізілген корреляциялық және регрессиялық талдау нәтижелері цифрлық технологияларды енгізу еңбек өнімділігінің негізгі драйвері екенін дәлелдеді. Бұл Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін еңбек шығындарының тиімділігін жетілдірумен қатар, цифрлық инфрақұрылымды жүйелі дамыту қажеттігін айқындайды.

Мемлекеттік қызмет жүйесінде басқарушы кадрларды тиімді бейімдеу мемлекеттік институттардың кәсіби нәтижелілігі мен тұрақтылығын арттырудың негізгі факторы болып табылады. Зерттеудің өзектілігі басшылардың кәсіби бейімделмеу тәуекелдерін төмендету және басқарушылық әлеуетті арттыру үшін Қазақстандағы onboarding тетіктерін жетілдіру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің әдіснамалық базасы жүйелі және салыстырмалы талдауды, сондай-ақ нормативтік құжаттарды, бейімделу бағдарламаларын және шетелдік мемлекеттік институттардың әдістемелік материалдарын контент-талдауды қамтиды. Талдау ұйымдық модельдерді, тәлімгерлік бағдарламаларын, Цифрлық сүйемелдеу құралдарын, тиімділікті бағалау тетіктерін және жаңа басқарушылардың мемлекеттік органдардың корпоративтік мәдениетіне кірігуін қамтиды. Талдау нәтижелері сәтті бейімделудің негізгі факторларын анықтады: процестің жүйелілігі, тәлімгерлік, цифрлық қолдау, бағдарламаларды даралау және ұйымның стратегиялық мақсаттарына интеграциялау. Сондай-ақ,басқарушы кадрларды бейімдеудегі қазіргізаманғы трендтер анықталды: процестерді цифрландыру, дербестендірілген тәсіл, тәлімгерлік және peer-learning, KPI арқылы тиімділікті бағалау, кадрлық әлеуетті дамыту стратегиясына бейімделуді интеграциялау. Жүргізілген зерттеу негізінде мемлекеттік қызметтің ұлттық жүйесінің институционалдық және мәдени ерекшеліктерін ескеретін Қазақстандағы басқарушы кадрларды бейімдеудің тұжырымдамалық басқарушылық моделі ұсынылды. Жұмыстың ғылыми жаңалығы Қазақстандағы басқарушы кадрларды бейімдеуге халықаралық тәжірибенің кешенді тәсілін қолдану мүмкіндігін негіздеу және мемлекеттік органдардың басқарушылық әлеуетінің тиімділігі мен тұрақтылығын арттыру бойынша басқарушылық ұсынымдарды тұжырымдау болып табылады.

Адами капиталды басқару тұрақты дамудың негізгі факторына айналуда, бұл әсіресе бәсекелестік жоғары ортада жұмыс істейтін ритейл компанияларына қатысты. Зерттеу Қазақстандағы табысты ритейл компанияларының адами капиталды басқару тәжірибесін тұрақты даму контексінде талдауға арналған. Мақаланың мақсаты – қызметкерлерді дамытуға бағытталған адами капиталды басқару тәжірибесінің тиімділігін анықтау және оларды ұйымдық тұрақтылықпен байланыстыру. Зерттеу Sulpak, Magnum Cash&Carry және Kaspi.kz компанияларының тәжірибесін салыстырмалы талдау әдісі арқылы жүргізілді. Талдау персоналды оқыту мен дамытуға инвестициялар, корпоративтік мәдениетті қалыптастыру, қызметкерлердің өсу мүмкіндіктері және еңбек ұжымын сақтау жүйелері сияқты негізгі тәжірибелерді қамтыды. Зерттеу нәтижелері адами капиталға жүйелі инвестиция жасайтын компаниялар персоналды ұзақ мерзімді сақтау, жоғары тұтынушылық сапа және тұрақты өсу көрсеткіштеріне қол жеткізетінін көрсетті. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы тұрақты дамудың әлеуметтік өлшемі контексінде адами капиталды басқару тәжірибесін жүйелендіруде, ал практикалық құндылығы қазақстандық ритейл компаниялары үшін нақты ұсынымдар әзірлеуде көрінеді. Алынған нәтижелер басқа секторлардың ұйымдарына да қолданылуы мүмкін.

Мақалада Қазақстан Республикасының мысалында цифрлық мемлекеттік сервистердің елдік брендингтің трансформациясына әсері қарастырылады. Жедел цифрландыру жағдайында мемлекеттік басқару тек әкімшілік жүйе ретінде ғана емес, сонымен қатар ұлттық имиджді қалыптастыратын беделдік және коммуникациялық механизм ретінде де қарастырылады. Зерттеуде цифрлық мемлекеттік сервистер басқару сапасын заманауилық, тиімділік, ашықтық және институционалдық сенім сияқты қабылдау өлшемдеріне аударатын елдік брендингтің институционалдық құралдары ретінде тұжырымдалады. Зерттеудің әдіснамалық негізі сапалық тәсілге сүйеніп, құжаттарды талдауды, сапалық контент-талдауды және салыстырмалы аналитикалық интерпретацияны қамтиды. Эмпирикалық базаға цифрлық үкіметтің халықаралық индекстері, ұлттық стратегиялық және бағдарламалық құжаттар, мемлекеттік басқарудың ресми цифрлық платформаларының материалдары, сондай-ақ елдік брендинг пен цифрлық басқару саласындағы ғылыми еңбектер енгізілген. Зерттеу нәтижелері цифрлық мемлекеттік сервистер Қазақстанның елдік брендінің институционалдық және нәтижеге бағытталған атрибуттарын күшейту арқылы оның трансформациясына ықпал ететінін көрсетеді. Цифрлық үкіметтің халықаралық рейтингтері сыртқы валидация құралы ретінде беделдік әсерді арттырса, цифрлық сервистердің тұрақты дамуы олардың ұзақ мерзімді сенімділігін қамтамасыз етеді, ал цифрлық мемлекеттік сервистер мемлекет пен азаматтардың күнделікті өзара іс-қимылына енгізілген тәжірибелік брендинг механизмдері ретінде сипатталады.

Мақалада тұрақты бизнес-экожүйелерді құруға бағытталған желілік тәсілді пайдалана отырып, Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніне (АӨК) инновациялық маркетингті енгізу мәселелері қарастырылған. Бұл экожүйелер өзін-өзі дамытуға және сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделуге қабілетті болуы керек. Сандық технологиялар, әлеуметтік желілер, заттар интернеті (IoT), сондай-ақ корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік элементтері сияқты заманауи маркетинг құралдарының әлеуетін талдауға ерекше назар аударылады. Бұл құрамдас бөліктер ауыл шаруашылығы маркетингінің жаңа парадигмасының құрамдас бөлігіне айналуда. Мақалада инновациялық маркетингтің теориялық негіздері және оның ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы, тұтынушылармен байланысты жақсартудағы, тарату арналарын кеңейтудегі және АӨК сенімін нығайтудағы рөлі қарастырылған. Халықаралық тәжірибені талдау негізінде әртүрлі елдерде ұқсас тәсілдерді сәтті енгізу мысалдары келтіріліп, оларды қазақстандық шындыққа бейімдеу бойынша ұсыныстар ұсынылады. Білікті кадрлардың тапшылығы, жеткіліксіз дамыған цифрлық инфрақұрылым және шектеулі инвестициялық ресурстар сияқты инновациялық стратегияларды іске асырудағы бар кедергілер мен қиындықтарға ерекше назар аударылады. Желілік маркетинг кооперацияның, ресурстарды біріктірудің және агроөнеркәсіптік кәсіпорындардың тұрақты өсуінің қуатты драйвері бола алатыны, сонымен қатар ауыл шаруашылығын цифрлық трансформациялау үдерісінде шешуші рөл атқара алатыны атап өтілді. Зерттеудің мақсаты – тұрақты экожүйелерді қалыптастыруға, нарық субъектілерінің тиімді өзара әрекеттестігіне және инновациялық маркетингтік шешімдерді енгізуге ықпал ететін Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі желілік маркетинг модельдерін дамыту перспективаларын талдау. Зерттеудің міндеттері: Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі инновациялық маркетингтің қазіргі жағдайы мен қолданыстағы тәсілдерін және олардың заманауи нарықтық және технологиялық талаптарға сәйкестігін зерделеу, агроөнеркәсіптік кәсіпорындардың тұрақтылығын, бейімділігін және бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін желілік маркетингтің даму әлеуетін бағалау. Нәтижелер: Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі инновациялық маркетингтің даму перспективалары және оның саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға әсері туралы тұтас көзқарасты қалыптастыру.

Сандық маркетингтің ерекшелігі – оның интерактивтілігі, ол сандық маркетинг құралдарын сәтті қолдануда және олардың әлеуетті пайдаланушыларды тартуға әсерінде көрінеді. Сандық ресурстарға келушілер тек негізгі ақпаратты алып қана қоймай, сонымен қатар сандық коммуникацияларды жетік меңгеруі, сандық құралдармен жұмыс істеу үшін қажетті білімге ие болуы, жетекші брендке адал болуы және алынған ақпараттың пайдалылығына сенуі керек. Бұл мақалада сандық маркетинг технологияларының отандық кәсіпорындардың логистикалық операцияларындағы тиімділігі қарастырылады. Өндірістік операцияларды оңтайландыру логистикалық тізбектің барлық қатысушылары арасында үлкен көлемдегі ақпаратты тиімді алмасу және өңдеу арқылы маркетингпен тығыз байланысты. Бұл зерттеудің мақсаты – сандық маркетинг технологияларының қажеттілігі мен орындылығын анықтау және олардың отандық компаниялардың логистикалық қызметіне әсерін бағалау. Зерттеу әдістемесі ғылыми және нормативтік әдебиеттерді талдауды, сондай-ақ халықаралық тәжірибені зерттеуді қамтитын кешенді тәсілге негізделген. Отандық өндіріс және көлік секторларындағы логистикалық қызметті зерттеу үшін цифрлық маркетинг технологияларының әсері мен тиімділігін бағалау үшін салыстырмалы және жүйелік талдау әдістері қолданылады. Бұл мақалада тұжырымдамаларды қарастырған кезде маркетингтегі «цифрлық технологиялар» бойынша теориялық талқылаулардың нәтижелері бағаланады. Өндіріс және көлік парктеріндегі цифрлық маркетинг технологияларын қолдана отырып, логистикалық басқару жүйелерін зерттеу нәтижелері әртүрлі логистикалық қызметтерді мысал ретінде келтіре отырып, осы технологиялардың логистикалық өнімділікке әсері мен тиімділігін талдай отырып ұсынылған. Маркетингтегі цифрлық технологиялар бізге өнімдерге нарықтық сұранысты, бәсекелестердің ассортименті мен бағаларын, сондай-ақ әлеуетті тұтынушылардың пікірлері мен қалауларын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл деректер логистикалық стратегияны әзірлеу үшін маңызды бастапқы нүкте болып табылады және цифрлық маркетинг технологияларының логистикалық басқару нәтижелеріне тиімділігін көрсетеді.

Қазақстан білім беруді жаһандануда және академиялық мобильділікте айтарлықтай жетістіктерге жетті. Республиканың білім беру жүйесінің Болон процессіне қосылуы интернационалдандыру мен ұтқырлық үшін бетбұрыс болды. Дегенмен, студенттер мен университеттердің мұндай белсенді ынтымақтастығы, Қазақстанның білім беру қауіпсіздігіне қауіптер мен салдарға қатысты алаңдаушылық тудырады. Академиялық мобильділік Қазақстанда оң бағаланады, бағдарламаның студенттер, университеттер және ғылыми қоғамдастық үшін мақсаттары, міндеттері мен нәтижелері қолдау табады. Зерттеу авторларының пікірінше, академиялық мобильділіктің Қазақстан үшін салдарын есептеу кезінде ғылыми және қоғамдық салалардағы экономикалық нәтижелерді бағалауға сыни көзқарас қажет. Авторлар жүргізген зерттеу қазақстандық студенттердің шетелдік университеттерде оқуға деген ынтасының артып келе жатқанын көрсетеді. Фокустоптық сауалнама академиялық мобильділік пен халықаралық білімнің қолжетімділігі жастардың оқуға және кейіннен шетелге көшуге деген ынтасын айтарлықтай арттыратынын көрсетті. Бағдарламалардың әсері мен академиялық мобильділік нәтижелері бойынша жүргізілген қазіргі заманғы жаһандық ғылыми зерттеулер ең талантты және амбициялы жастарды жоғалтудың қауіптері мен сындарын да көрсетеді. Бұл зерттеу сонымен қатар Қазақстандағы академиялық мобильділіктің экономикалық тәуекелдерді және ең талантты жастарды жоғалту қаупін тудыратынын растайды. «Мидың ағуы» мәселесі бақылаусыз академиялық мобильділікпен айтарлықтай күшейеді. Студенттердің академиялық мобильділік бағдарламаларының нәтижелерінен алынған қорытындылар мен шығындардың үкіметтік қаржыландырылған, объективті талдауының болмауы бұл білім беру бағдарламаларының ел мен оның экономикасы үшін пайдасын бағалауды мүмкін емес етеді. Шығындарды экономикалық әсер ету тұрғысынан және академиялық мобильділік бағдарламаларының ел мен қоғам үшін пайдасы тұрғысынан бағалай отырып, одан әрі экономикалық талдау қажет.

Біріккен Ұлттар Ұйымы креативті экономиканы ең қарқынды дамып келе жатқан секторлардың бірі ретінде таныды. Бұл сала әлем бойынша 30 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтып қана қоймай, жастарды жұмыспен қамту деңгейі бойынша басқа экономикалық салалардан асып түседі. Зерттеу Ұлыбританияның Британ Кеңесі қаржыландырған және Орталық Азия (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан), Оңтүстік Кавказ (Әзірбайжан, Армения, Грузия) және Украина елдерінде жүзеге асырылған 5 жылдық «Creative Spark» бағдарламасы аясында жүргізілді. Бағдарламаның мақсаты – Ұлыбритания мен қатысушы елдердегі университеттер мен креативті институттар арасындағы серіктестікті нығайту, жастардың кәсіпкерлік дағдыларын дамыту және ағылшын тілі деңгейін арттыру. Қазақстан креативті индустрияларды дамытуға ерекше мән беріп, «Креативті индустрияларды дамытудың 2021–2025 жж. арналған тұжырымдамасын» [1] бекітті. Мемлекеттік бастамалар мен халықаралық үрдістерге сай болу үшін Қазақстандағы жоғары оқу орындары креативті индустриялар үшін болашақ көшбасшыларды даярлауға бағытталған білім беру бағдарламаларын ұсынуы тиіс. Бұл үдерістің алғашқы қадамы – креативті экономика саласындағы білім беру бағдарламаларына деген қазіргі жағдай мен сұранысты анықтау. Зерттеудің мақсаты осы мәселені айқындау болып табылады. Зерттеу әдістері ретінде сарапшылармен тереңдетілген сұхбаттар және Шығыс Қазақстандағы Өскемен қаласында орналасқан Қазақ–Американдық еркін университетіне түсуші талапкерлер арасында сауалнама жүргізу қолданылды. Зерттеу нәтижелері креативті индустрияларға деген сұраныстың толық қалыптаспағанын және бұл саланы кеңінен насихаттау қажеттігін көрсетті. Қазақстанның жоғары оқу орындарына берілген ұсыныстардың қатарында веб-дизайн, бренд-менеджмент және жарнама бағыттары бойынша АҚШ және Ұлыбритания университеттерімен қос дипломды білім беру бағдарламаларын дамыту ұсынылады.